ყველა მართლმადიდებელი კურთხეულ იყოს. ყველა მართლმადიდებლის ხსენება საუკუნო იყოს. ყველა მწვალებელი საუკუნოდ შეჩვენებული იყოს. ყველა მწვალებლის საუკუნო იყოს წყევლა და დაუსრულებელი შეჩვენება (რუის-ურბნისის კრების ძეგლისწერა (1105 წ.)).
ათენაგორა ათენელი
მკვდართა აღდგომის შესახებ
თხზულება გადმოკოპირებულია საიტიდან http://library.church.ge
ნაწილი I.
1
(1) ყველა შეხედულებასა და მოძღვრებასთან ერთად, რომლებიც სინამდვილეში ჭეშმარიტი არიან, რაღაც ტყუილიც აღმოცენდება ; აღმოცენდება არა ბუნებრივად, მათი ქვემდებარე საფუძვლებიდან ან იმ მიზეზიდან, რომელიც ცალკეულ საკითხს განსაზღვრავს, არამედ როგორც იმათი მოღვაწეობის ნაყოფი, ვისაც ჭეშმარიტების მოსაშთობად ბოროტი თესლის თესვა ეამაყება. (2) ეს, უპირველეს ყოვლისა, შესამჩნევია იმათთან, ვინც წარსულში ფიქრი ამ საკითხებს მიუძღვნა, აგრეთვე იმ უთანხმოებაში, რომელიც მათსა და მათ წინამორბედებსა თუ თანამედროვეთა შორის გაჩენილა, და არანაკლებ საკითხის იმ გაურკვევლობაში, რომლის მოწმენი ჩვენც ვართ. ჭეშმარიტებიდან ამ ხალხს ცილისწამების გარეშე არაფერი დაუტოვებია, არც ღვთის არსება, არც მისი ცოდნა და მოქმედება, ან სხვა აქედან გამომდინარე რამ, რაც ჩვენი ღვთისმოსაობის საფუძველია. ზოგს ამ საკითხებში ჭეშმარიტების მიღწევის იმედი სულ დაუკარგავს, სხვა საკუთარ თვალსაზრისს დასჯერებია, ზოგი კი ცხადი რაც არის, იმაში დაეჭვებას ცდილობს.
(3) ამიტომ, ვფიქრობ, იმათთვის, ვინც ამ საკითხებზე მუშაობს ორგვარი მსჯელობაა საჭირო: ჭეშმარიტების დასაცავი და ჭეშმარიტების შესახებ. ჭეშმარიტების დასაცავი იმათთვისაა ვინც ურწმუნოა და ეჭვობს, ჭეშმარიტების შესახებ კი – ვინც კეთილგონიერია და ჭეშმარიტებას ხალისით იღებს. ამიტომ ამ საკითხთა შესწავლის მსურველებმა ყოველ ცალკეულ შემთხვევაში არსებული ვითარება უნდა აწონ-დაწონონ, მსჯელობა ამას შეუფარდონ, გამოსაკვლევ საკითხთა რიგი სათანადოდ გამართონ და ისე არ მოუვიდეთ, რომ ერთი და იმავე პრინციპის მუდამ დაცვის მიზნით გაუთვალისწინებელი დარჩეთ საკითხთა შესაბამისობა და თითოეულისათვის შესაფერისი ადგილი. (4) დასაბუთებისა და ბუნებრივი თანმიმდევრობის თვალსაზრისით ჭეშMარიტების შესახებ მსჯელობა მუდამ წინ უსწრებს ჭეშმარიტების დასაცავ მსჯელობას, ხოლო მეტი სარგებლიანობის თვალსაზრისით კი, პირიქით, ჭეშმარიტების დასაცავი მსჯელობა წინს უსწრებს ჭეშMარიტების შესახებ მსჯელობას. მართლაც და, ვერცერთი მიწათმოქმედი ვერ შეძლებს დათესოს ისე, როგორც საჭიროა, თუ წინდაწინ ველურ ნიადაგს არ დაამუშავებს და სათესლე კულტურისათვის საზიანოს არ ამოძირკვავს. ვერც ექიმი შეიყვანს წამალს დასნეულებულ სხეულში, თუ წინდაწინ არ გაწმენდს ორგანიზმში დაბუდებულ ავადმყოფობას, ან მის გავრცელებას არ შეაჩერებს. ვერც ჭეშმარიტების სწავლების მსურველი დაარწმუნებს ვინმეს ჭეშMარიტების შესახებ მოხსენებით, თუ მსმენელთა გონებას შეცდომაა დაუფლებული, რომელიც მის საბუთებს წინ ეღობება.
(5) ამიტომ ჩვენც, მეტი სარგებლიანობისათვის, ჭეშმარიტების დასაცავი მსჯელობა ზოგჯერ ჭეშმარიტების შესახებ მსჯელობას წინ წარვუმძღვარებთ. ამ გზით სვლა არც ამ შემთხვევაში – აღდგომის განხილვისას არის ურიგო, თუ საჭიროებას გავითვალისწინებთ. რადგან აქაც შევხვდებით ისეთებს, ვინც სრულიად ურწმუნოა ან ეჭვობს, ან კიდევ, თუმცა ამ საკითხებში ამოსავალ დებულებებს ეთანხმება, მაინც დაეჭვებულთა მსგავსად სირთულეების წინაშე დგას. ყველაზე დიდი უაზრობა მათი ეს განცდაა, როცა საქმის ვითარება ურწმუნოების არავითარ საფუძველს არ იძლევა, და ვერც გონივრულ მიზეზს პოულობენ იმის ასახსნელად, თუ რატომ არა სწამთ ან ეჭვობენ.
2
(1) ასე განვსაჯოთ: ყოველგვარი ურწმუნოება, გაჩენილია არა ნაუცბათევად და განუსჯელად, არამედ საფუძვლიანი მიზეზითა და ჭეშმარიტებისთვის შესაფერისი დამაჯერებლობით, თავის მართებულობას მაშინ ინარჩუნებს, როცა თავად საქმე, რომლისაც არა სწამთ, არასარწმუნოდ გამოიყურება. ხოლო იმისი ურწმუნოება, რაც სარწმუნოა, იმ ადამიანებს სჩვევია, ვინც ჭეშმარიტებას არაჯანსაღად განსჯის. (2) ამიტომ, ვისაც აღდგომისა არა სწამს ან ეჭვობს, ნუ გამოთქვამენ განუსჯელად თავის აზრს აღდგომის შესახებ, რაც თავაშვებულთ (გნოსტიკოსები) გაახარებდა; ადამიანთა გაჩენა მათ ან არავითარ მიზეზს არ უნდა დაუკავშირონ, რაც ადვილად უარიყოფა, ან არსებულთა მიზეზის ღვთისადმი მიკუთვნებით ამ მოძღვრების საფუძველი უნდა განიხილონ და ამის შედეგად დაასაბუთონ, რომ აღდგომა სრულიად არასარწმუნოა. (3) მაგრამ ამას მხოლოდ იმ შემთხვევაში განახორციელებენ, თუ შეძლებენ დამტკიცებას, რომ ღმერთს არ ძალუძს ან არ ნებავს მკვდარი ან სრულიად დაშლილი სხეულები ისევ შეაერთოს და იმავე ადამიანთა აღნაგობა მიანიჭოს. ხოლო თუ ეს არ შეუძლიათ, მოეშვან უღვთო ურწმუნოებასა და დაუშვებელ ავსიტყვაობას. ხოლო მართალი რომ არ არის, ვინც ამბობს: “არ ძალუძსო”, და არც ის, ვინც: “არ ნებავსო”, შემდგომ ნათქვამში გაცხადდება.
(4) ის, რომ ვინმე გარკვეულ საქმეს ვერ შეასრულებს, სინამდვილეში იმით განისაზღვრება, რომ მან არ იცის, რაც გასაკეთებელია, ან რაც იცის, იმის კარგად გასაკეთებლად საკმარისი ძალა არ შესწევს. მაგრამ ვისაც იმისი არ გაეგება, რაც უნდა შექმნას, ვერ წამოიწყებს და საერთოდაც ვერ განახორციელებს იმას, რაც არ იცის. ხოლო ვინც გასაკეთებელი კარგად იცის, თუ საიდან უნდა გაკეთდეს და როგორ, მაგრამ ძალა ან სულ არა აქვს იმის აღსასრულებლად, რაც იცის, ან არასაკმარისად აქვს, ის საქმეს არ წამოიწყებს, თუ ჭკუა ჰყოფნის და საკუთარ შესაძლებლობებს სწორად განსჯის. რადგან განუსჯელად თუ წამოიწყო, ჩანაფიქრს ვერ აღასრულებს. (5) მაგრამ ღმერთმა შეუძლებელია არ იცოდეს აღსადგენ სხეულთა ბუნება მთლიანობაში, მათი ნაწილებისა და ნაწევართა მიხედვით, ან არ იცოდეს, თუ საით მიდის თითოეული დაშლილი ნაწილი, ან კავშირის რომელმა ნაწილმა მიიღო ის, რაც დაიშალა და მონათესავესკენ წავიდა, თუნდაც ადამიანებს სრულიად განუყოფლად ეჩვენებოდეთ ის, რაც მთელს ხელახლა მჭიდროდ შეუერთდა. რადგან იგი (ღმერთი) ვინც თითოეული სხეულის აგებამდეც იცნობდა იმ შესაქმნელ კავშირთა ბუნებას, რომლებისგანაც ადამიანთა სხეულები შედგება, და ამ კავშირთა ნაწილებსაც, რომელთა გამოყენება მან ადამიანური სხეულის აგებისთვის განიზრახა, მას, ცხადია, შეუძლებელია არ სცოდნოდა, თუ საით წავიდა მთელის დაშლის შემდეგ თითოეული იმ შემადგენელ ნაწილთაგან, რომლებიც მან ცალკეული სხეულის სრულქმნას მოახმარა.
(6) რაც შეეხება ჩვენში ამჟამად არსებულ საგანთა წესსა და სხვა მოვლენათა განსჯას, უფრო რთულია ჯერ არქმნილის წინასწარცოდნა; მაგრამ ღვთის დიდებისა და მისი სიბრძნისათვის ორივე ბუნებრივია და თანაბრად ადვილი: ჯერ არქმნილის წინასწარცოდნა თუ უკვე დაშლილის ცოდნა.
3
(1) ღმერთს რომ სხეულთა აღდგომისთვის საკმარისი ძალა შესწევს, ამას მათივე დაბადება ცხადყოფს. ღმერთმა შექმნა ადამიანთა სხეულები არარადან, მიანიჭა მათ და მათ შემადგენელ საწყისებს პირველი აღნაგობა. ამიტომ გახრწნილსაც – რა გზითაც არ უნდა მოხდეს გახრწნა, ღმერთი ადვილად აღადგენს, მისთვის ხომ ეს თანაბრად შესაძლებელია. (2) ამ საბუთს ვერაფერი დააკლდება იმით, ნივთიერებაში განჭვრეტს ვინმე პირველსაფუძვლებს თუ ადამიანთა სხეულების საწყისად კავშირებს ან თესლებს მიიჩნევს. იმიტომ, რომ ძალა, რომელიც მათ მიერ უფორმოდ მიჩნეულ არსებას ფორმას ანიჭებს, უსახოსა და უწესრიგოს ნაირგვარი სახეებით აწესრიგებს, კავშირთა ნაწილებს თავს უყრის, ერთიანსა და მარტივ თესლს სიმრავლედ შლის, დაუნაწევრებელს ანაწევრებს, არაცოცხალს სიცოცხლეს აძლევს. იგივე ძალა აერთიანებს დაშლილებს, აღადგენს დაცემულს, მკვდარს ხელახლა ცხოველყოფს, ხრწნადს უხრწნელად გადააქცევს.
(3) იმავე ღმერთს, იმავე ძალასა და სიბრძნეს შეუძლია გამოაცალკევოს ის, რაც ნაირგვარ ცხოველთა სიმრავლეში დაქუცმაცებულია, რომლებიც ჩვეულებრივ ამ სხეულებს თავს ესხმიან და ამ გზით მადას იოკებენ, შემდეგ კი ხელახლა შეაერთოს ისინი მათსავე საკუთარ ნაწილებსა და ნაწევრებთან ერთად, იმისდა მიუხედავად, მათი გადასვლა ერთ ცხოველში მოხდა თუ მრავალში, ან ერთი ცხოველიდან მეორეში, იმ შემთხვევაშიც, თუ მათ მშთანმთქმელ ცხოველთან ერთად გახრწნილნი, ბუნებრივი დაშლის გზით კვლავ პირველსაწყისებს დაუბრუნდნენ. ეს ის საკითხებია, რომელიც, ჩანს, ზოგს განსაკუთრებით აბნევს, მათ შორის იმათაც, ვინც სიბრძნით გვაკვირვებს, და ვინც – არ კი ვიცი რატომ – საფუძვლიანად მიიჩნევს იმ ეჭვებს, რომლებსაც მრავალნი გამოთქვამენ.
4
(1) ისინი ამბობენ, რომ მრავალი სხეული, სანაოსნო კატასტროფებსა თუ მდინარებში დამხრჩვალი, თევზების ლუკმად იქცევა, ომში თუ სხვა უფრო სასტიკი მიზეზისა და გარემოებათა გამო დაღუპულებსაც დამარხვცის ნაცვლად მომხვდური ცხოველების გამასპინძლება უწევთ. (2) ასე ნადგურდება სხეულები, ხოლო მათი შემადგენელი ნაწილები და ნაწევრები ცხოველთა სიმრავლეში ქუცმაცდება და საჭმლის სახით საკვებისმიმღებ სხეულებს უერთდება. ამიტომ ჯერ იმას ამბობენ, რომ მათი გამიჯვნა შეუძლებელია, შემდგომ კი უფრო რთულ საბუთსაც უმატებენ:
(3) მართლაცდა კაციჭამია ცხოველების ხორცი, თუ ის ადამიანთა საკვებადაც ვარგა, მათ (ადამიანების) კუჭს გაივლის და მათ მიმღებ სხეულებს შეუერთდება. ე.ი. ადამიანთა ნაწილები, რომლებიც მათი მშთანმთქმელი ცხოველების საკვებადაა ქცეული, უთუოდ სხვა ადამიანთა სხეულებში მოხვდება, როცა მათ შორის “შუამავალი” ცხოველები თავისივე ნაჭამით საკვებს იმ ადამიანებში გადაიტანენ, რომელთა ლუკმად თავად იქცნენ.
(4) ამას კიდევ უფრო დიდ ტრაგედიებს უმატებენ: ესაა შიმშილისას და სიგიჟეში ყრმათმჭამელობა, ან მტრის მზაკვრობით მშობელთა მიერ ბავშვთა შეჭმის შემთხვევები, აგრეთვე ცნობილი მიდიური ტრაპეზი და თიესტეს ტრაგიკული ნადიმი. მათ შეკრიბეს ის უბედურებები, რომლებიც ბერძნებსა და ბარბაროსებში მომხდარა და ამის საფუძველზე, როგორც თავად ჰგონიათ, დაასკვნეს, რომ აღდგომა შეუძლებელია, იმიტომ რომ ერთი და იგივე სხეულის ნაწილები სხვა სხეულებთან ერთად ვერ აღდგება; ასეთ დროს ან პირველი სხეულების აღდგენა იქნებაო შეუძლებელი, რაკი მათი შემადგენელი ნაწილები სხვა სხეულებში გადავიდა, ან, თუ ისინი თავის პირველ მფლობელებს გადაეცნენ, მაშინ მეორენი იქნებიან ნაკლულნი.
5
(1) მე მგონია, რომ ამ ხალხმა, უპირველეს ყოვლისა, არ იცის სამყაროს შემოქმედისა და განმგებლის ძალა და სიბრძნე: მან თითოეულ ცოცხალ არსებას მისი ბუნებისა და გვარისთვის შესაფერისი და საჭირო საკვები შეუხამა და გაუმართლებლად მიიჩნია, რომ ნებისმიერი ბუნება ნებისმიერ სხეულთან გაერთიანებულიყო და შერწყმულიყო. პირიქით, იგი ნებას აძლევს თითოეულ ქმნილების ბუნებას მისთვის შესაფერისი გზით იმოქმედოს ან ზემოქმედება განიცადოს. იგი საპირისპიროს აბრკოლებს და ყველაფერს, რაც სურს, საითაც სურს, იქით წარმართავს ან გეზს უცვლის. გარდა ამისა, არ ითვალისწინებენ იმის შესაძლებლობასა და ბუნებას, ვინც იკვებება და კვებავს. (2) წინააღმდეგ შემთხვევაში მიხვდებოდნენ, რომ ყველაფერი, რასაც ცოცხალი არსება შემთხვევითობის ძალით გადაეყრება, მისთვის შესაფერისი საკვები ვერ იქნება; პირიქით ზოგიერთი რამ მუცლის ღრუსთან შეხებისთანავე ისპობა: ის ამოღებინებით, ექსკრემენტების სახით ან რაღაც სხვა გზით გამოედინება, ისე რომ მცირე ხნითაც ვერ გაუძლებს თავდაპირველ ბუნებრივ მონელებას, მითუმეტეს – საკვებისმიმღებ ორგანიზმთან შერწყმას. (3) ასევე ის, რაც მოინელა და რამაც პირველადი გადამუშავება გაიარა, მთლიანად ვერ შეერწყმება საკვების მიმღებ ნაწევრებს, არამედ ზოგი მუცელშივე დაკარგავს კვების უნარს, ზოგი კი მეორადი გადამუშავებისას – ღვიძლში მონელების დროს გამოიყოფა და ისეთ რაღაცად იქცევა, რასაც მკვებავი უნარი დაკარგული აქვს. თავად ღვიძლისმიერი გადამუშავებაც ადამიანთა კვებას მთლიანად კი არა ხმარდება, არამედ ნაწილობრივ ბუნებრივი ნამეტის სახით გამოიყოფა. ხოლო დანარჩენი საკვები საკვებისმიმღებ ნაწილებსა და ნაწევრებში გადამუშავდება და მომატებული და მოჭარბებული ნივთიერების ძალით მასთან შეხებულს გახრწნის ან შეისისხლხორცებს.
6
(1) ცოცხალ არსებათა შორის მრავალგვარი ბუნებრივი სხვადასხვაობაა და ცხოველთა თითოეულ გვარსა და საკვებისმიმღებ სხეულთან ერთად მისთვის ბუნებრივი საკვებიც სხვადასხვაობს. ცხოველთა კვებისას, როცა განწმენდა და გამოყოფა სამგზის ხდება, ყველაფერი, რაც ცხოველის კვებისთვის უცხოა, მთლიანად უნდა მოისპოს და ბუნებრივი გზით გავიდეს, ან სხვა რაღაცად გარდაიქმნას, რამდენადაც ორგანიზმთან შერწყმა არ ძალუძს. ხოლო მკვებავი სხეულის თვისება მთლიანად უნდა თანხვდეს და ბუნებრივად შეუერთდეს საკვებისმიმღებ ცხოველის თვისებებს, და ასე, სათანადო გზათა გავლით, ბუნებრივი განწმენდის მეშვეობით ზედმიწევნით გასუფთავებული, ორგანიზმის არსებისათვის უხინჯო დანამატად იქცეს. (2) საკუთრივ მხოლოდ მას უნდა ვუწოდებდეთ “საკვებს”, თუ საქმის ჭეშმარიტი განსაზღვრება გვსურს, რადგან იგი განაგდებს ყოველივეს, რაც უცხოა და საზიანო საკვებისმიმღები ცხოველის ორგანიზმისთვის, აგრეთვე იმ დიდ ტვირთს, რომელიც მუცლის ასავსებად და მადის დასაკმაყოფილებლად შემოდის.
(3) ვერავინ უარყოფს, რომ ეს ჭეშმარიტი საკვები უერთდება საკვებისმიმღებ სხეულს, შეწნული და შეწებებული მის ყველა ნაწილს და ნაწევართან. მეორეს მხრივ, სხვაგვარი – ე.ი. არაბუნებრივი საკვები სწრაფად იხრწნება, თუ უფრო ძლიერ ძალას შეერია. ხოლო თუ თავად სძლია, იგი ადვილად გახრწნის ძლეულს, გარდაქმნის მას შხამიან წვენად და საწამლავ თვისებებად, რამდენადაც თვითონ საკვებისმიმღებ სხეულს საჭიროსა და საწადელს ვერაფერს მოუტანს. (4) ამის შესანიშნავი საბუთია ის, რომ მრავალი საკვებმიმღებელი ცხოველი ტანჯვას, საფრთხესა და სიკვდილს სწორედ მაშინ განიცდის, როცა ძლიერი შიმშილისას საკვებთან ერთად მასთან შერეულ მომწამლავ და ბუნების საწინააღმდეგო ნივთიერებებსაც შთანთქავს. ეს მთლად დამღუპველია საკვებისმიმღები სხეულისათვის, რახან იგი მართლაც იმით იკვებება, რაც მისი ბუნების შესაფერისია, ხოლო საპირისპიროთი იღუპება.
(5) მართლაც, თუკი ბუნებით განსხვავებული ცხოველთა ნაირგვარობასთან ერთად ბუნების შესაფერისი საკვებიც მრავალგვარია, და არც მთლიანობა საკვებისა, რომელსაც ცხოველი იღებს, არც მისი რომელიმე ნაწილი არ შეერევა საკვებისმიმღებ სხეულს, არამედ ის, რაც სრული მონელების პროცესში განიწმინდა და ამასთანავე, მოცემულ სხეულთან უხინჯო ერთიანობისკენ მიდრეკილება და საკვებისმიმღებ ნაწილებთან შეწყობის უნარი გამოავლინა, - ამიტომ ცხადია, რომ რაც ბუნების საწინააღმდეგოა, ვერასოდეს შეუერთდება იმას, ვისთვისაც ის ბუნებისეული და შესაფერისი საკვები არ არის, არამედ ან მუცლის ღრუს გაივლის, სანამ რაღაც სხვა წვენს წარმოქმნის, მოუნელებადსა და გაფუჭებულს, ან თუ დიდხანს შერჩა, ტკივილსა და მძიმე სენს გამოიწვევს, რომელიც სპობს ბუნების შესაბამის საკვებსა და იმ ხორცსაც, რომელიც საკვებს საჭიროებს. (6) მაგრამ იგი რომც ოდესმე განიდევნოს რაღაც წამლებით, უკეთესი საკვებით ან ბუნებრივი ძალებით ძლეული, დიდი ზიანის გარეშე მაინც არ ჩაივლის, რადგან ორგანიზმისთვის ბუნებრივი წონასწორობის მომტანი არ არის, მის ბუნებასთან შეუთანხმებლობის გამო.
7
(1) თუნდაც ვინმემ დაუშვას, რომ ასე შემოსული საკვები (მაინც ჩვეულებისამებრ “საკვები” ვუწოდოთ მას), არაბუნებრივობის მიუხედავად, მაინც ნაწილდება და იცვლება რაღაცად, რაც ალბობს ან ახმობს, ათბობს ან აგრილებს, ამ ვარაუდიდან ვერაფერ შედეგს მიიღებს; საქმე ისაა, რომ აღდგომილი სხეულები ისევ თავისი ნაწილებისგან შედგებიან, ხსენებულთაგან კი არცერთი არაა მათი ნაწილი და არც ნაწილის მიმართება ან მდებარეობა გააჩნია. ისინი სამუდამოდ ვერ დარჩებიან საკვებისმიმღები ორგანიზმის ნაწილებთან, ვერც აღდგომისას აღდგებიან მათთან ერთად, როცა სასიცოცხლოდ აღარაფერია საჭირო, არც სისხლი, არც ლორწო, არც ნაღველი, არც სუნთქვა. რადგან რაც ოდესღაც საკვებისმიმღებ სხეულებს სჭირდებოდა, ის აღარ დასჭირდებათ, როცა საკვებისმიმღებთა მოთხოვნილებათა მოხსნითა და განადგურებით კვების აუცილებლობა მოიხსნება.
(2) გარდა ამისა, ვინმემ რომც მიიჩნიოს, რომ ასეთი საკვებით რაც არის გამოწვეული, ხორცამდეც აღწევს, მაინც არავითარი აუცილებლობა არ იქნება იმისა, რომ ხორცი, რომელიც ეს წუთია საკვებად იქცა, სხვა ადამიანის ხორცთან ურთიერთობაში მისი შემადგენელი ნაწილი გახდეს. რადგან ხორცი, რომელმაც სხვა ხორცი შთანთქა, სამუდამოდ ვერ შეინახავს შთანთქმულს, და არც ის ხორცი, რომელიც მას შეუერთდა, შეინარჩუნებს სიმდგრადესა და იმის გვერდით ყოფნის უნარს, რასაც შეეძინა. იგი დიდ – ძირითადად ორგვარ – ცვლილებებს განიცდის: ხან ჯაფითა და დარდითაა მორღვეული, ხან ტანჯვით, წვალებითა და ავადმყოფობითაა ქანცგაწყვეტილი, ან კიდევ მეტისმეტად გადახურებითა თუ გაციებითაა დასნეულებული, რადგან ნაწილები, რომლებიც საკვებს ღებულობენ, რჩებიან იმად, რაც არიან, და არ იცვლებიან ხორცსა და ცხიმთან ერთად.
(3) ასეთი ცვლილება თუკი შეემთხვა ხორცს, ცხადია, რომ გაცილებით დიდი იქნება ის ცვლილება, რომელიც ხორცს შეუსაბამო კვებისგან ერგება. ჯერ წონაში მოიმატებს და ჭამით გასუქდება, შემდეგ კი ზედმეტს როგორღაც ამოაფრქვევს და წონაში დაიკლებს, ზემოხსენებული ერთი ან რამდენიმე მიზეზით. ორგანიზმის ნაწილებთან მხოლოდ ის საკვები დარჩება, რომელსაც შეკავშირება, შენახვა და გათბობა შეუძლია. იგი ბუნების მიერაა შერჩეული და ორგანიზმის ნაწილებთან ისეა შეწყობილი, რომ მათთვის ბუნების შესაბამის სიცოცხლესა და სასიცოცხლო დანიშნულებას უზრუნველყოფს.
(4) ვერც ზემოგანხილულის ჯეროვანი განსჯით, ვერც ამის საპირისპიროდ გამოთქმულ დასკვნათა შეწყნარებით მოხერხდება ჩვენი ოპონენტების ნათქვამის ჭეშMარიტების დასაბუთება. ადამიანთა სხეულები ვერასდროს შეერევა სხვა – იმავე ბუნების მქონე სხეულებს, თუნდაც ოდესმე უგუნურებით, სხვისი გავლენით გრძნობისუნარწართმეულებმა ასეთი სხეული იგემონ, ან თვითონვე შიმშილობისას ან სიგიჟისას მათივე გვარის სხეულით თავი წაიბილწონ. თუმცაღა ისიც გვსმენია, რომ არსებობენ ადამიანის სახოვანი მხეცები, ანუ ისინი, ვისაც ადამიანისა და ცხოველის ბუნება აქვს შერეული. მათ ყველაზე თამამი პოეტები წარმოსახავენ.
8
(1) რაღაა სათქმელი იმ სხეულთა შესახებ, რომლებიც საკვებად არცერთ ცხოველს არ ერგო და რომლებსაც წილად მხოლოდ მიწაში დამარხვა ხვდა თავისი ბუნების საპატივსაცემოდ? ეს ნიშნავს, რომ არცერთი ცხოველი არ ყოფილა შემოქმედის მიერ იმავე გვარის ცხოველთა საკვებად განკუთვნილი, მაშინაც კი, როცა იგი სხვა გვარის წარმომადგენელთა ბუნებრივი საკვებია.
(2) თუ ოპონენტები მართლაც შეძლებენ დაასაბუთონ, რომ ადამიანის ხორცი ადამიანისავე საკვებად არის განკუთვნილი, ვეღარაფერი აღუდგება წინ იმას, რომ ურთიერთჭამა ბუნებრივ პროცესად წარმოჩნდეს, ისევე როგორც სხვა, ბუნებრივად შერწყმული რამ. ხოლო ვინც ამის თქმას ბედავს, შეექცეს უძვირფასესი ადამიანების ხორცს, როგორც თავისთვის ყველაზე უფრო შესაფერისს, და თავის ახლობლებსაც ამითვე გაუმასპინძლდეს! (3) მაგრამ თუ ამისი თქმაც კი უცოდველობა არ არის, მაშინ ადამიანის მიერ ადამიანის ხორცის ჭამა დიდი საძაგლობაა და სიბილწე, და ყველა უკანონო და ბუნების საწინააღმდეგო საჭმელსა და საქმეზე მეტად დასაგმობია. ბუნების საწინააღმდეგო ვერასდროს მიაღწევს საკვების სახით ორგანიზმის იმ ნაწილებსა და ნაწევრებში, რომლებიც საკვებს საჭიროებენ. ხოლო საკვებად რაც არ იქცევა, ვერც იმას შეეწყობა, რის კვებასაც ჩვეული არ არის. ადამიანთა სხეულებიც ვერასდროს შეერევა მათსავე მსგავს სხეულებს, რომელთათვის ისინი არაბუნებრივ საკვებს წარმოადგენენ, მიუხედავად იმისა, რომ შემზარავი უბედური შემთხვევის გამო მათ მუცელში ხშირად აღმოჩნდებიან ხოლმე.
(4) პირიქით, ეს სხეულები, მკვებავ ძალას მოკლებულნი, კვლავ იმ შემადგენლებად დაიშლებიან, რომელთაგან თავისი პირველი აღნაგობა მიიღეს, და შეუერთდებიან მათ, თითოეული მისთვის განკუთვნილი დროით. ხოლო იქიდან კვლავ გამოიყოფიან იმის სიბრძნითა და ძლიერებით, ვინც ცხოველის მთელი ბუნება შესაფერის ძალთაგან შეამტკიცა, და ბუნებრივად უერთდება თითოეული მათგანი ერთიმეორეს, თუნდაც სხეული ცეცლით იყოს გადამწვარი ან წყლით გადამპალი, ან მხეცთაგან თუ მტაცებელ ცხოველთაგან მთლიანად შემუსრვილი, ან კიდევ, სხეულს მთლიანად მოწყვეტილი ზოგიერთი ნაწილი სხვა ნაწილებზე ადრე ყოფილიყოს გახრწნილი. ხოლო კვლავ ერთმანეთთან შეერთებულნი, ისინი იმავე მდებარეობას დაიკავებენ, რომ აღორძინდეს იმავე სხეულის ჰარმონია და აგებულება, და მკვდარის ან სრულიად გახრწნილის აღდგომა და სიცოცხლე განხორციელდეს. (5) მაგრამ ამის შესახებ სიტყვის გაგრძელების დრო აღარ არის. დასკვნებს ყველა დაეთანხმება, თუ ნახევრადმხეცი არაა.
9
(1) ბევრი რამ არის წინამდებარე გამოკვლევისთვის უფრო საჭირო, ამიტომ გვერდს ავუვლი იმათ, ვინც მტკიცებისათვის ადამიანურ საქმეებსა და ამ საქმეთა მკეთებელ ადამიანებს მიმართავს, რომლებსაც არ ძალუძთ განადგურებული საქმეების განახლება. შემდეგ კი ეს ოპონენტები, მეკეცეებსა და ხელოსნებთან შედარების გზით, ცდილობენ აჩვენონ, რომ ღმერთიც არ ინებებდა, და რომ ენება – ვერ შეძლებდა მკვდარი ან გახრწნილი სხეულის აღდგენას. ვერ ითვალისწინებენ, რომ ამით ღმერთს შეურაცხყოფენ, ყველაზე უფრო უკეთურთა მსგავსად, და სრულიად განსხვავებულთა ძალებს ათანაბრებენ, უფრო ზუსტად კი თავად ბუნებებს, რომლებიც ამ ძალებით სარგებლობენ, და ხელოსნურ ნაწარმს ბუნებრივს უტოლებენ.
(2) ასეთი არგუმენტებისთვის თავის შეწუხება არა ღირს. მართლაცდა, სისულელეა ზედაპირულსა და ამაოსთან შეკამათება. ბევრად უფრო სარწმუნოა და ყველაზე უფრო ჭეშმარიტია იმის თქმა, რომ რაც ადამიანებისთვის შეუძლებელია, ღმერთისთვის შესაძლებელია. თუკი ამ საბუთებით, მათი სარწმუნოების გამო, აგრეთვე ზემოგანხილული ყველა საბუთით მტკიცდება, რომ ეს შესაძლებელია, ამიტომ, ცხადია, შეუძლებელი ვერ იქნება და ღმერთისთვის არასასურველიც არ არის.
10
(1) რაგან მას რაც ნებავს, არ ნებავს როგორც უსამართლო ან როგორც უღირსი საქმე. ხოლო უსამართლობა ანუ ზიანი ან თავად იმასთან მიმართებაში იგულისხმება, ვინც უნდა აღდგეს, ან სხვა ვინმეს მიმართ. მაგრამ სავსებით ნათელია, რომ გარეშეთაგან და იმათგან, ვინც არსებულთა რიცხვს მიეკუთვნება, უსამართლობას არავინ განიცდის. (2) გონისეული არსებანი ვერ განიცდიან უსამართლობას ადამიანთა აღდგომისგან (იგი ხომ მათი არსებობისთVის სრულიად არაა დამაბრკოლებელი; ადამიანთა აღდგომა არც უსამართლობაა მათ მიმართ, არც შეურაცხყოფა). ვერც პირუტყვთა და უსულოთა ბუნება განიცდის უსამართლობას: ისინი ხომ აღდგომის შემდეგ აღარ იარსებებენ. ხოლო რაც არ არის, ის ვერც უსამართლობას განიცდის.
(3) მაგრამ რომც ვინმემ დაუშვას პირუტყვთა მარადმყოფობა, ისინი მაინც ვერ განიცდიან უსამართლობას ადამიანთა სხეულების განახლებისას. რადგან თუ პირუტყვნი ამჟამად ადამიანთა ბუნებასა და – სანამ ადამიანებს ისინი სჭირდებათ – მათ მოთხოვნილებებს ემორჩილებიან, და მაინც, უღლის ქვეშა და სრულ მონობაშიც არავითარ უსამართლობას ზიანს არ განიცდიან, ცხადია, რომ როცა ადამიანები უხრწნელნი გახდებიან, მოთხოვნილებები აღარ ექნებათ და პირუტყვებიც აღარ დასჭირდებათ, მით უფრო მაშინ ყოველგვარი მონობისაგან განთავისუფლებულ პირუტყვთ ვეღარაფერი დააზარალებს.
(4) მათ რომც ენა ამოედგათ, შემოქმედს ვერ დააბრალებდნენ, რომ უსამართლოდ იყვნენ დამდაბლებულნი ადამიანებთან შედარებით, რადგან ისეთივე აღდგომა არ ერგოთ. საქმე ის არის, რომ ვისი ბუნება თანასწორი არ არის, მსაჯული მათ თანასწორ ბოლოს არ განუსაზღვრავს. გარდა ამისა, ვისაც უსამართლობაზე წარმოდგენა არა აქვს, მას ვერც უსამართლობაზე საყვედურის თქმა შეეძლება.
(5) ვერც იმას ვიტყვით, რომ აღდგომილი ადამიანის მიმართ რაღაც უსამართლობა შეინიშნება. იგი ხომ სულისა და სხეულისგან შედგება, მაგრამ არც სულის არც სხეულის თვალსაზრისით არ განიცდის უსამართლობას არ ზარალდება. არცერთი საღად მოაზროვნე არ იტყვის, რომ სული აღდგომით უსამართლობას განიცდის, რადგან ამ შემთხვევაში ძალაუნებურად სულთან ერთად აწმყო ცხოვრების უარყოფაც გამოვა. რადგან თუ ამჟამად, როცა სული ხრწნად და ვნებად სხეულში მკვიდრობს, უსამართლობას არანაირად არ განიცდის, მით უფრო უხრწნელსა და უვნებოსთან თანამცხოვრებს უსამართლობა აღარ შეემთხვევა. მაგრამ არც სხეული განიცდის უსამართლობას; რადგან თუ ამჟამად ხრწნადი, უხრწნელთან თანამყოფი, უსამართლობას არ განიცდის, ცხადია, რომ მომავალში უხრწნელს, უხრწნელთან მყოფს, უსამართლობა მით უფრო არ შეემთხვევა.
(6) მაგრამ ვერც იმას იტყვის ვინმე, რომ ღმერთისთვის უღირსი საქმეა დაშლილი სხეულების აღდგენა და შეერთება. რადგან თუ ის, რაც უარესია, უღირსი არ არის – ე.ი. ხრწნადი და ვნებული სხეულის ქმნა, მით უფრო არ იქნება უღირსი ის, რაც უმჯობესია: უხრწნელი და უვნებელი სხეულის ქმნა.
11
პირველი ნაწილის დასკვნა. მეორე ნაწილის გეგმა
(1) ვინაიდან თითოეული გამოსაკვლევი საკითხი ცხადყოფილია ბუნების შესაბამისი პირველადი დებულებებითა და იმით, რაც ამას მოსდესვს, ამიტომ ცხადია, რომ შემოქმედისთვის შესაძლებელი, სასურველი და ღირსეული საქმეც არის დაშლილი სხეულების აღდგომა. ხოლო ამით მტკიცდება, რომ საპირისპირო აზრი მცდარია და ურწმუნოთა შეხედულება უაზროა.
(2) რაღა საჭიროა ამ დებულებათა ერთმანეთისადმი მიმართებისა და ერთმანეთთან კავშირზე ლაპარაკი (თუ მაინც “კავშირს” ვამბობთ, თითქოს რაღაც განსხვავებულობით იყვნენ გამიჯნული), და არა უბრალოდ იმის თქმა, რომ რაც ღმერთს ძალუძს, ის ნებავს კიდეც, ხოლო რაც ღმერთს ნებავს, იმის აღსრულება ძალუძს, და ეს მნებებელის ღირსებას შეეფერება?
(3) ხოლო ის, რომ სხვაა ჭეშმარიტების შესახებ მსჯელობა და სხვაა ჭეშმარიტების დასაცავი, ზემოთ საკმარისად განიმარტა. აგრეთვე ისიც, თუ რითი განსხვავდებიან ერთმანეთისგან და სად და ვის მიმართ გამოიყენება თითოეული. მაგრამ არაფერი უშლის ხელს, საერთო სიმტკიცისა და უკვე თქმულის მომავალში სათქმელთან დაკავშირებისათვის, კვლავ მივუბრუნდეთ ამ მსჯელობებესა და იმას, რაც მათ მოსდევს. ერთს ბუნებით პირველობა შეჰფერის, მეორეს კი – პირველის დაცვა, გზის გაკვალვა და წინდაწინვე უკუგდება ყოველივე დამაბრკოლებლისა და შემაფერხებელისა.
(4) ჭეშმარიტების შესახებ მსჯელობა, ყველა ადამიანისათვის სიმტკიცისა და ხსნისათვის აუცილებელი, ბუნებით, რიგითა და სარგებლობით პირველ ადგილზეა. ბუნებით, რადგან საგანთა ცოდნა მოაქვს, რიგით, რადგან იმაში და იმასთან ერთად არსებობს, რისი ცხადმყოფელიც არის; სარგებლობით, რადგან მცოდნეთათვის სიმტკიცესა და ხსნას უზრუნველყოფს. (5) ჭეშმარიტების დასაცავი მსჯელობა კი ბუნებითა და ძალით ქვემდგომია, რადგან ცრუს მხილება ნაკლებია ჭეშმარიტების განმტკიცებაზე. ის რიგითიც მეორეა, რადგან მნიშვნელობას ცრუწარმოდგენების მქონეებთან წინააღმდეგობაში იძენს; ცრუწარმოდგენა კი მეორადი თესვისა და გაფუჭების შედეგია. მაგრამ მიუხედავად საქმის ასეთი ვითარებისა, ჭეშმარიტების დასაცავი მსჯელობა მაინც ხშირად პირველ ადგილს იკავებს და ზოგჯერ უფრო გამოსადეგიც ხდება, რადგან ათავისუფლებს და წინდაწინვე განწმენდს იმ ურწმუნოებისგან, რომელიც ზოგს აშფოთებს, და იმ ეჭვისა და ცრუწარმოდგენებისგან, რომლებიც ახალბედებს სჩვევიათ.
(6) ორივე მსჯელობას ერთი მიზნისკენ მივყავართ, რადგან ღვთისმოსაობისკენ აღამაღლებს სიცრუის მამხილებელიცა და ჭეშმრიტების დამამტკიცებელიც, თუმცა ისინი სულმთლად ერთი და იგივენი არ არიან. ერთი მათგანი, როგორც ვთქვი, ყველა მორწმუნესთვისაა აუცილებელი, აგრეთვე იმათთვის, ვინც ჭეშმარიტებისა და საკუთარი ხსნისათვის იღწვის. მეორე მსჯელობა კი გარკვეულ შემთხვევებში ზოგიერთისთვს და ზოგიერთის წინააღმდეგ უფრო გამოსადეგარია.
(7) ყოველივე ეს შეჯამებულად წინდაწინვე უნდა გვეთქვა უკვე თქმულის მოსაგონებლად. ეხლა კი საგანს მივუბრუნდეთ და ვაჩვენოთ აღდგომის შესახებ მსჯელობის ჭეშმარიტება (ა) იმ მიზეზის საფუძველზე, რომლის თანახმად და რომლის გამოც იშვა პირველი ადამიანი და მისი ჩამომავალნი (თუმცა ისინი ერთნაირი გზით არ გაჩენილან); (ბ) ყველა ადამიანის, როგორც ადამიანის, საერთო ბუნების საფუძველზე; (გ) და ბოლოს, შემოქმედის მიერ ადამიანთა განსჯის საფუძველზე, რომელიც იმას ეხება, თუ რამდენ ხანს იცოცხლა თითოეულმა და რა კანონებით იხელმძღვანელა. ხოლო ეს განსჯა რომ სამართლიანია, ეჭვი არავის შეეპარება.
