ყველა მართლმადიდებელი კურთხეულ იყოს. ყველა მართლმადიდებლის ხსენება საუკუნო იყოს. ყველა მწვალებელი საუკუნოდ შეჩვენებული იყოს. ყველა მწვალებლის საუკუნო იყოს წყევლა და დაუსრულებელი შეჩვენება (რუის-ურბნისის კრების ძეგლისწერა (1105 წ.)).
საღვთისმეტყველო დისპუტი
ძველმართლმადიდებლებსა და გაბატონებული ეკლესიის მიმდევრებს შორის
"როცა უსჯულოს ვეტყვი: სიკვდილით მოკვდები-მეთქი, შენ კი არ გააფრთხილებ მას და არაფერს ეტყვი უსჯულოს ბოროტი გზიდან ჩამოსაშორებლად, რომ გადარჩეს, მოკვდება უსჯულო იგი თავის უკეთურებაში და მის სისხლს შენ მოგკითხავ.
ხოლო თუ შენ გააფრთხილებ უსჯულოს და არ მოიქცევა თავისი უსჯულოებისაგან და ბოროტი გზიდან, თავის უსჯულოებაში მოკვდება, შენ კი გადარჩენილი გყავს შენი თავი".
ეზეკიელი 3:18-19
ამ რამოდენიმე ხნის წინათ, ინტერნეტში, ვებ-ფორუმების მეშვეობით გაიმართა დისპუტი ძველმართლმადიდებელ ქრისტეანებსა და ოფიციალური ეკლესიის წევრებს შორის. ძველმართლმადიდებელთა მხრიდან დისპუტში მონაწილეობის მიზანი იყო სწორი და მართებული ინფორმაციის მიწოდება, როგორც ძველმართლმადიდებლობაზე (ზოგადად), ასევე კონკრეტულ საეკლესიო საკითხებზეც.
როგორც მოსალოდნელი იყო, ჩვენს ამ მცდელობას ობიექტურად განგვემარტა მთელი რიგი სადავო საკითხები ოფიციალურ, ე. წ. "მართლმადიდებელ" ეკლესიასა და ძველმართლმადიდებელთა შორის, მოჰყვა საკმაოდ მძაფრი რეაქცია გაბატონებული ეკლესიის ადეპტთა მხრიდან. დისპუტის პროცესში გამოიკვეთა საეკლესიო ფორუმების საერთო სტრატეგია, - ყოველგვარი საშუალებით ობსტრუქცია მოუწყონ იმ პირებს, რომლებიც ცდილობენ ამხილონ ოფიციალურ ეკლესიაში არსებულ დარღვევები და გადახრები.
იმისათვის, რათა ფართო საზოგადოებისთვის მისაწვდომი ყოფილიყო სხვადასხვა ფორუმში გამართული პოლემიკის მთელი შინაარსი და დახატულიყო ის სურათი, რაც ამ ფორუმებზე გამართული დისპუტით გამოიკვეთა, ჩვენი საიტის ადმინისტრაციამ გადაწყვიტა თავი მოეყარა ყველა ამ მასალისთვის და თემატური სახით შეეთავაზებინა ობიექტური მკითხველისთვის, რათა მან თავად განსაჯოს ვინ ვინ არის და რას ესწრაფვის.
დისპუტი ძირითადად წარმოებდა ფორუმებზე: www.church.ge, www.forum.archangels.ge და www.iveria-tv.ge/forum.
ფორუმში, ძველმართლმადიდებელთა მხრიდან, მონაწილეობდა ორი პიროვნება: "ძველმართლმადიდებელი" (ფორუმზე chruc. ge) (ხოლო ფორუმებზე: forum.archangels.ge და iveria.tv.ge "odlbeliever"-ის ფსევდონიმით) და "Netvorc"-ი.
ოფიციალური ეკლესიის მხარდამჭერთა მხრიდან კი ძველმართლმადიდებელთა წინააღმდეგ გამოდიოდა მრავალი ადამიანი, რომელთა ნიკებს (ფსევდონიმებს) მკითხველი იხილავს თვით დისპუტის მასალებში, სადაც ფრჩხილებში მითითებულია ის ფორუმი, სადაც გაიმართა კონკრეტული დიალოგი და რომელშიც მონაწილეობდა კონკრეტული ფსევდონიმით გამომავალი ძველმართლმადიდებელთა ესა თუ ის ოპონენტი.
ოპონენტთა სტილსა და ლექსიკას ვტოვებთ ხელუხლებლად, ხოლო ჩვენი მხრიდან მონაწილეთა ტექსტებში შეგვაქვს უმნიშვნელო შესწორებები, რომლებიც არ არღვევენ დისპუტის შინაარსს. ძირითადად ტექსტები დავტოვეთ უცვლელად და არ მოვაცილეთ მას იმ დაძაბული ტონი, რომელიც ხშირად გააჩნდათ მოპაექრე მხარეებს, რათა მკითხველმა მთელი სიმძაფრით შეიგრძნოს მოცემულ საკითხებზე მოდავეთა განწყობა, განსახილველი საკითხებისადმი მიმართება და ის კრიტერიუმები, რითაც ისინი საკითხთა განხილვისას სარგებლობდნენ. ტექსტების განხილვისას მკითხველს ვთხოვთ გაითვალისწინოს, რომ დიალოგები ხშირად სწარმოებდა ონლაინ რეჟიმში, მოუმზადებლად, რის გამოც ორივე მხრიდან ბევრია გრამატიკული შეცდომები.
ცხადია, დისპუტები ინტერნეტ სივრცესა თუ პირდაპირ შეხვედრებზე, შესაძლოა მომავალშიც გაიმართოს, მაგრამ, ვფიქრობთ, რომ მომავალი დისპუტებისთვის ამ დიალოგებმა უკვე ჩაყარეს საფუძველი. არის თუ არა შესაძლებელი საუბრის გაგრძელება ამ ორ მხარეს შორის ამას მომავალი გვიჩვენებს. იმედს ვიტოვებთ, რომ ეს პირველი ეტაპი, რომელიც საკმაოდ დაძაბულად წარიმართა, გარკვეულწილად საფუძველს ჩაუყრის უფრო კონსტრუქციულ და მშვიდ დიალოგს.
დიალოგის მასალები საკმაოდ ვრცელია (აქ თანამიმდევრობით და თემატური შეთავსებით არის განთავსებული ზემოთდასახელებულ სამ ფორუმზე გამართული პოლემიკა), ამიტომაც, მკითხველს რომ გაუადვილდეს მხარეების ამოცნობა, შავი ფერის შრიფტით განვათავსეთ ძველმართლმადიდებელთა პასუხები, მოცისფრო შრიფტით ჩვენი ოპონენტების შრიფტი, ხოლო მოწითალო შრიფტით ის ციტატებია აღნიშნული, რომელთაც თავიანთ პასუხებში იყენებდნენ პოლემისტები.
ძველმართლმადიდებელი - ამ თემის გახსნა საჭიროდ ჩავთვალე იმ მიზეზის გამო, რომ მრავალ ჩემს თანამემამულეს წარმოადგენა არა აქვს ძველმართლმადიდებლობაზე და ხშირად მსჯელობს გასული საუკუნეების (ძირითადად XVII-XIX სს.) რუსულ, ოფიციალურ პოლემიკურ თხზულებებზე დაყრდნობით, რომლებიც უმეტესწილად არაობიექტური და ტენდენციურია.
მრავალს ასევე აინტერესებს თუ რა მიზეზებმა გამოიწვია საქართველოში ძველმართლმადიდებლური ეკლესიის დაფუძნება და რა კავშირშია დღევანდელი ქართული ეკლესია XVII საუკუნის რუსულ რეფორმასთან.
შევეცდები ყველა დაინტერესებულ ადამიანს მივაწოდო ის ობიექტური ინფორმაცია, რომელიც დაკავშირებულია როგორც მე-17 საუკუნის რუსული ეკლესიის რეფორმასთან, ასევე საქართველოს ძველმართლმადიდებლურ ეკლესიასთან. მზად ვარ პასუხი გავცე შეკითხვებს და აგრეთვე, გამოვაქვეყნო ცნობილ რუს ისტორიკოსთა, ღვთისმეტყველთა და მკვლევართა შეხედულებები ამ პრობლემატიკასთან დაკავშირებით, რომელიც მოიცავს როგორც საწესჩვეულებო-ლიტურგიკულ მხარეს, ასევე სწავლა-მოძღვრებითსაც.
იმედი მაქვს, კორექტული იქნებით ამ თემასთან დაკავშირებული საკითხების განხილვისას.
****************************************************
ძნელია მოკლედ, ორიოდ სიტყვით და პოპულარულად გადმოსცე ის შედეგები, რაც რუსეთსა და მის კვალობაზე, ავტოკეფალიაწართმეულ და რუსეთის რეფორმირებულ "ეკლესიას" მიერთებულ საქართველოს მოუტანა 17-ე საუკუნის რუსულმა რეფორმამ. მით უფრო ძნელია ამ თემაზე ლაპარაკი ჩვენს საზოგადოებაში, რომელიც ან ძალზედ ცუდად ან საერთოდ არ იცნობს ამ პრობლემას. საქართველოს ძველმართლმადიდებლური ეკლესიის არქიეპისკოპოსი პავლე, ალმანახ "ივერიის გაბრწყინებასთან" გამართულ პოლემიკაში წერს:
"ჩვენს თანამემამულეებს, სამწუხაროდ, ჯეროვანი წარმოდგენა არა აქვთ არც პატრიარქ ნიკონის (მე-17 ს.) რეფორმაზე და არც იმ მიზეზებზე, რამაც განაპირობა საქართველოში ძველმართლმადიდებლური ეკლესიის დაფუძნება. და ეს არც არის გასაკვირი, რადგან, თუკი, როგორც ცნობილი რუსი მკვლევარი და ბელეტრისტი პ. მელნიკოვი ბრძანებს "უხეშობა და უმეცრება (რომელიც საზოგადოდ ახასიათებდა იმ დროებას - არქიეპ. პ), ირეკლებოდა XVIII საუკუნის უგანათლებულეს მწერალთა თხზულებებში და არა მარტო რუსეთში, არამედ დასავლეთის ქვეყნებშიაც, რომლებმაც ცივილიზაციის გზებზე ბევრად გაასწრეს რუსთა ქვეყანას" (И.Мельников (А. Печерский), собр. соч. в восьми томах, т. 8, "Письма о расколе", изд. "Правда". Москва, 1976 г., стр. 14). რა შეიძლება იცოდნენ ამ საკითხში განუსწავლელმა ჩვენმა ოპონენტებმა? თვით პ. მელნიკოვის აღიარებით: "განხეთქილებიდან ორასი წლის განმავლობაში არც რუსეთის ადმინისტრაციას და არც რუსულ ლიტერატურას, ფაქტობრივ, არაფერი გაუკეთებიათ ამ საკითხის გასარკვევად... ადმინისტრაციამ ჯერ კოცონები დაანთო, შემდეგ წვერის ტარებისთვის გადასახადები დააწესა, რასკოლნიკები მასხარის ტანისამოსში გამოაწყო, ბოლოს კი რასკოლის მთელი საქმე შეუღწევადი, საკანცელარიო საიდუმლოებით შემოსა" (ციტ. იქვე. გვ. 6).
ქართველ ძველმორწმუნეთა წინააღმდეგ იდეოლოგიური და დემაგოგიური ბრძოლის იმ მეთოდების ფონზე, რასაც ადგილი აქვს ჩვენს რეალობაში და ხშირად გამოიხატება ძველმართლმადიდებლური ეკლესიის ხან "სექტად", ხან "რასკოლად" გამოცხადებაში ან კიდევ სექტანტთა ჩამონათვალში ე.წ. "იეღოვას მოწმეთა" და "ბახაისტთა" გვერდით მოხსენიებაში, საინტერესოა ზემოთ ხსენებული ნიკონიანელი მკვლევარის შემდეგი აღიარებაც: "რასკოლის საკითხში ცნებათა აღრევისა და უმეცრების უმთავრესი მიზეზი უნდა ვეძებოთ ზუსტი ცნობების სიმწირესა და იმ ცნებათა განსაზღვრებებში, რომლითაც ახასიათებდნენ რუსი ხალხის ცხოვრებაში მომხდარ იმ ნახევრად გასაგებ მოვლენას, რომელიც ჩვენში "რასკოლის" სახელწოდებითაა ცნობილი.
ეს სახელწოდება არის მეტად არაზუსტი და მას მეტად ფართო მნიშვნელობას ანიჭებენ" (იქვე. გვ. 23, 24). ავტორის თქმით, "არ შეიძლება ამ განხეთქილების შემდეგ წარმოქმნილი მრავალი მართლმადიდებლური და სექტანტური მიმართულების გაერთიანება და თავმოყრა ერთ ტერმინში". ანუ არ შეიძლება ერთი საზოგადო ტერმინით დავახასიათოთ ერთმანეთისგან რადიკალურად განსხვავებული მიმართულებანი. ისეთი ტერმინოლოგიური განურჩევლობა, როდესაც ადამიანები არსებით განსხავებას ვერ ხედავენ "რასკოლნიკების" სახელით "მონათლულ" მიმართულებებს შორის, ბუნებრივად იწვევდა ისეთ შეცდომებს, "რომელთაც, შეუძლებელი იყო, მოეტანათ რაიმე სარგებლობა" (იქვე გვ. 24).
ჩვენც იგივე გვინდა ვუსურვოთ ჩვენს ყველა ოპონენტს, რომელიც შეხებია ან შეეხება "რასკოლის" საკითხს. სხვაგვარად შეუძლებელი იქნება იმ უსამართლობის თავიდან აცილება, რაიც გახლავთ უმეცრებით გამოწვეულ შეცდომათა მწარე შედეგი. მეტიც, მე-19 საუკუნეში მოღვაწე ამ ავტორის აღიარებით "ეს მოვლენა (იგულისხმება საეკლესიო განხეთქილება მე-17 ს. რუსეთში - ეპ. პ.), რომელიც აგერ უკვე ორი საუკუნეა არსებობს (დღეისთვის 2-საუკუნენახევარზე მეტი - ეპ.პ), არსებითად, ჯეროვნად არც არის გამოკვლეული. არც ადმინისტრაციამ და არც საზოგადოებამ საფუძვლიანად არც უწყიან, რა არის "რასკოლი" (იქვე. გვ. 5). და თუკი თვით რუსებს ისეთი უბედურება დამართნიათ, რომ ჯერ კიდევ ვერ გაუგიათ ამ მოვლენის არსი, რაღა შეიძლება მოვთხოვოთ ჩვენს თანამემამულეებს, რომლებიც სარგებლობენ იმ რუსი ნიკონიანელი ავტორების თხზულებებით, რომელთა ნაშრომებს ცალმხრივსა და ტენდენციურს უწოდებს მრავალი მეცნიერი და მკვლევარი, ხოლო მოსკოვის ოფიციალური საპატრიარქოს აღიარებით, რევოლუციამდელი ეს ლიტერატურა ძველმორწმუნეებს აკრიტიკებდა "არაკორექტული და მიუღებელი მეთოდებით" ("Вдъ-Информ", Москва. ციტ. "Русь православная" (изд. старообрядческой митрополии) 1999 г., стр. 11 (51, 52).
პ. მელნიკოვი უფრო ობიექტური კვლევისკენ მოუწოდებდა მის თანამემამულეებს და წერდა, რომ "რასკოლის" მეცნიერულ-ანალიტიკური გამოკვლევისთვის საჭიროა შევისწავლოთ:
1) იმ სასულიერო პირთა თხზულებები, რომლებიც წერდნენ რასკოლის შესახებ;
2) თვით ძველმოწესეთა ნაშრომები: როგორც ისტორიული, ასევე პოლემიკური;
3) სხვადასხვა სახელმწიფო დაწესებულებათა საარქივო მასალები (ციტ. იქვე. გვ. 7).
მეტიც, მისი თქმით, "არა მხოლოდ წიგნების მეშვეობით მართებდათ "რასკოლის" შესწავლა (გვ.13), არამედ უნდა ეცხოვრათ ძველმოწესეთა ცხოვრებით მათ მონასტრებში, სკიტეებში, მამულებში, სენაკებსა თუ ტყეებში და ა.შ. შეესწავლათ მათი ყოფა ცხოვრებისეულ გამოვლინებებში, იმ გადმოცემებსა და რწმენაში, რომელიც ქაღალდზე არ დაწერილა, მაგრამ თაობიდან თაობაში წმიდად და ხელუხლებლად არის დაცული..." (იქვე. გვ. 13) სწავლობდნენ (ან სწავლობენ) კი ძველმოწესეობას ასეთი ფორმით და მეთოდებით? რა თქმა უნდა არა! მელნიკოვის თქმით:
"აქამდე რასკოლს სწავლობდნენ ხელის ცეცებით, თანაც თვალახვეულები. თუმცაღა არც სადღეისოდ მოუხსნიათ ადმინისტრატორებსა და მეცნიერ-მკვლევარებს თავიანთ თვალთაგან ეს სახვევები" (იქვე. გვ. 25).
ასეთია ის სამწუხარო რეალობა, რომელიც დამახასიათებელი იყო 200 წლის წინანდელი რუსეთისთვის და დამახასიათებელია დღევანდელი საქართველოსთვისაც".
საინტერესოა არა მარტო იმის გარკევა თუ რატომ და ვისი მიზეზით მოხდა ეს განხეთქილება, არამედ ისიც თუ რამდენად არის ნიკონიანურ-რეფორმატორული "მართლმადიდებლობა" დაცილებული ჭეშმარიტ, ძირძველ სარწმუნოებას".
2007 წელს გამომცემლობა "ალგორითმმა" გამოსცა ბორის კუტუზოვის წიგნი "Тайная миссия патриарха Никона" ("პატრიარქ ნიკონის საიდუმლო მისია").
შეიძლება ითქვას, რომ ბ-ნ ბ. კუტუზოვის ხსენებული წიგნის თავთა სათაურები, არის მოცემულ საკითხებზე არსებული რეზიუმირება, რომელთა შესახებაც ჩვენს მკითხველს საკმაოდ ცუდი წარმოდგენა აქვს.
XVII საუკუნის მეორე ნახევარში, მოხდა რუსული ეროვნული იდეის გაყალბება. კონცეფცია - "მოსკოვი - მესამე სულიერი რომი" (ანუ მოსკოვი, როგორც ჭეშმარიტი ქრისტეანული სარწმუნოების მცველი) განმარტებულ იქნა არა ესქატოლოგიური, არამედ წმიდად პოლიტიკური მნიშვნელობით. რუსული საეკლესიო პრაქტიკის ნაჩქარევი უნიფიკაცია იმდროინდელი ბერძნულის მიხედვით, ნაკარნახევი იყო იმ დიადი ბერძნულ-რუსული აღმოსავლური იმპერიის იდეით, რომელსაც სათავეში რუსი თვითმპყრობელი მეფე უნდა ჩასდგომოდა. ამ რეფორმას ეწოდა მოგვიანებით ნიკონიანური რეფორმა.
ამ "რეფორმის" ფენომენის კვლევას ეძღვნება სწორედ ბ. კუტუზოვის ეს წიგნიც, "რეფორმისა", რომელიც თავისი შედეგების მიხედვით თავისუფლად შეიძლება ვუწოდოთ გლობალური იდეოლოგიური დივერსია.
წიგნის ავტორი - საეკლესიო ისტორიკოსი და პუბლიცისტი, მოსკოვის ანდრონიკეს მონასტრის მაცხოვრის ტაძრის რეგენტი, ბორის კუტუზოვი მიდის იმ დასკვნებამდე, რომლის თანახმადაც:
1. ძველი და ახალი ტექსტების შედარება აჩვენებს, რომ "რეფორმას" მიზნად ჰქონდა საღვთისმსახურებო წიგნების გაფუჭება. ერთ ერთი "შემსწორებელი" და "თარჯიმანი" გახლდათ არსენ ბერძენი - რომის იეზუიტური კოლეგიის აღზრდილი.
2. ნიკონიანურ-ალექსეევური" რეფორმა - ეს იყო ვატიკანის ძველი გეგმის განხორციელება.
იეზუიტების ინსტრუქციებიდან თვითმარქვია მეფისადმი მოწმობს, თუ როგორ უნდა დაემკვიდრებინათ უნია რუსეთში: "გამოიცეს კანონი, რათა რუსეთის ეკლესიაში ყოველივე მისადაგებულ იქნეს ბერძენ მამათა განწესებებს..." (იგულისხმებიან უნიატი ბერძნები - oldb.).
3. დამახინჯებულია რუსეთის ეკლესიის ისტორია (კონკრეტულად, XVII საუკუნის პერიოდი.
1660 წლის კრებაზე ნიკონი დაამხეს თავისი საპატრიარქო საყდრისგან. საპატრიარქო წოდება მას ისევ დაუბრუნეს სიკვდილის შემდეგ; კონსტანტინოპოლის, ანტიოქიის და ალექსანდრიის პატრიარქთა ნებადამრთავი სიგელები ფულით იქნა ნაყიდი.
ავტორი ვრცლად განიხილავს თუ ვინ იყვნენ ნიკონის თანაშემწეები საეკლესიო "რეფორმის" საქმეში: მაგალითად, სიმეონ პოლოცკიმ, რომელიც იყო ვილნოს იეზუიტური კოლეგიის კურსდამდავრებული, მეფე ალექსი რომანოვის შვილების აღმზრდელი და 1666/67 წლების კრებათა ოქმების რედაქტორი. მან დიდი ზეწოლა მოახდინა მეფე თევდორეზე, რათა მას "პატრ. ნიკონი დაებრუნებინა მოსკოვში და მისთვის პაპი ეწოდა".
4. წიგნში განიხილება:
ა) რეფორმატორთა სიყალბეები.
ნიკონისეული კონდაკები (სამღვდელმსახურო წიგნი - oldb.) სინამდვილეში "გასწორებულნი" იქნენ არა ბერძნული, არამედ ლათინიზირებული კონდაკების მიხედვით, რომლებიც კიევში იბეჭდებოდა.
ბ) ნიკონის რეფორმის საღვთისმეტყველო უსაფუძვლობა.
1666 წლის კრების დადგენილებები არაჭეშმარიტია და უმოქმედო, რადგან ჯერ კიდევ კრებამდე ორი თვით ადრე, თითოეულმა მონაწილემ წერილობითი დასტური მისცა ალექსი რომანოვს, რომ "აღიარებდა ნიკონის მთელი რეფორმის სიმართლეს".
5-ე თავში: კონსტანტინოპოლის საყდარი, ვატიკანი და რუსეთი, ავტორი ასაბუთებს, რომ ვატიკანის ზეგავლენით, რომანოვთა მთელი დინასტია, თავიდან ბოლომდე, - შეპყრობილია "ბერძნული პროექტის" იდეით.
6. ხოლო თავში: კონსტანტინოპოლის სინდრომი. ანამნეზი: ავტორი ამტკიცებს, რომ ნიკონის "რეფორმის" მომხრეები, იეზუიტები ი. კრიჟანიჩი და მ. სპაფარიუსი აქტიურ პროპაგანდას უწევდნენ "დიადი ბერძნულ-რუსული იმპერიის" შექმნას, რომლის დედაქალაქი იქნებოდა კონსტანტინოპოლში და ხაზს უსვამდნენ, რომ ამისთვის აუცილებელი იყო რუსული და ბერძნული საღვთისმსახურებო პრაქტიკის "ერთობა".
7. მეფე ალექსი მიხეილის ძე იყო "რეფორმის" მთავარი შემოქმედი, განხეთქილების მთავარი დამნაშავე, არატრადიციულ რაკურსში (ავტორი ამტკიცებს, რომ რომანოვის დამახასიათებელი ნიშნები იყო - ბერძნოფილობა, დასავლეთის წინაშე მუხლმოყრა, სისასტიკე, იდუმალება და გონებაჩლუნგობა).
8. პიროვნებები, რომლებმაც განაჩენი გამოუტანეს რუსულ წეს-ჩვეულებებს 1667 წლის კრებაზე. ბერძნები: ანტიოქიის პატრიარქი მაკარი, ალექსანდრიის პატრიარქი პაისი, არქიმანდრიტი დიონისე, პაისი ლიგარიდი იყვნენ პატივაყრილი იერარქები, რომელთაც არავითარი კანონიკური ძალმოსილება არ გააჩნდათ არა თუ განეკითხათ ადგილობრივი პატრიარქი, ეკლესია და მის მიერ შენარჩუნებული წეს-ჩვეულებანი, არამედ მოეწვიათ კრება და ეხელმძღვანელათ მისთვის მართლმადიდებლობის საზიანოდ, რადგან:
აღმოსავლელი პატრიარქები, რომლებმაც მიიღეს საკრებო დადგენილებები 1667 წელს, აკრძალულნი იყვნენ კონსტანტინოპოლის პატრიარქის, პართენის მიერ და თურქეთის მთავრობის მიერ ჩამორთმეული ჰქონდათ თავიანთი კათედრები. მოგვიანებით, ალექსი რომანოვმა, რომელიც შიშობდა არაკანონიკურად არ გამოეცხადებინათ მის მიერ ჩატარებული კრება, წერილებს წერს მსოფლიო პატრიარქსა და თურქეთის სულთანს და აღწევს იმას, რომ მაკარისა და პაისის დაუბრუნებენ წართმეულ კათედრებს.
9. შემდგომ, ავტორი ადარებს ძველ (რეფორმამედელ) და ახალ (რეფორმის შემდგომ ) საეკლესიო-საღვთისმსახურებო ტექსტებს: მაგალითად, ნათლობის საიდუმლოს ძველი და ახალი ტექსტების შედარებით ცხადყოფილია, რომ არსებობს დოგმატური ხასიათი ცვლილებები ძველ და "შესწორებულ" ტექსტებს შორის. მაგალითად:
ძველი ტექსტი: «…молимся тебе, Господи, ниже да снидет с крещающимся дух лукавый».
ახალი ტექსტი: «…ниже да снидет с крещающимся, молимся тебе, дух лукавый».
10. იგივე ითქმის ქერუბიმთა საგალობელზე. სარწმუნოების სიმბოლოზე. ევქარისტულ კანონზე.
11. შემდეგ ავტორი გვაძლევს "შესწორებათა" ცთომილებების კლასიფიკაციას.
12. ცალკე თავი მიეძღვნა საკითხს: სტერეოტიპთა ტყვეობაში.
13. და ცალკე საკითხს: ორი თითით პირჯვრისწერისა და სამი თითით პირჯვრისწერის შესახებ.
14. ცალკე თავში განიხილება აგრეთვე მაცხოვრის სახელის დაწერილობისა და ჟღერადობის შეცვლისა და სამეფო კარის ოკულტიზმის შესახებ (სახელი " Исусъ" შეცვალეს სახელით "Иисусъ" (6 ასო), რადგან "ექვსი" - ასტროლოგებისთვის "წმინდა" ციფრია, მათ შორის ალექსი რომანოვის ასტროლოგებისთვისაც, როგორებიც იყვნენ: ს. პოლოცკი, ა. ენგელჰარდტი და ს. კოლინზი).
15. ავტორი ცალკე განიხილავს იმას თუ როგორ ამზადებდნენ 17-ე საუკუნის "რეფორმას": რომანოვი და მისი სულიერი მოძღვარი სტეფანე ბონიფანტიევი აწარმოებენ კამპანიას:
1) ბერძენი უნიატების რეაბილიტაციისთვის რუსების თვალში;
2) ქმნიან აზრს, რომლის თანახმადაც რუსული საღვთისმსახურებო წიგნები უკიდურესად გაფუჭებულია და საჭიროებენ შესწორებას.
პატრ. იოსები რეფორმის კატეგორიული წინააღმდეგია, თუმცა ის კვდება საეჭვო ვითარებაში 1652 წლის 15 აპრილს.
16. ავტორი ლაპარაკობს რეფორმის მეორეხარისხოვან შემოქმედებზე და იმაზე თუ როგორ იყვენენ ისინი ამოფარებულნი სამეფო საყრდარს ("საყრდრის ჩრდილქვეშ").
17. ავტორის ზოგიერთი დასკვნა და ჯერაც მოუნანიებელი ისტორიული ცოდვა (ა. ი. სოლჟენიცინის "Красное колесо" ("წითელი ბორბალი"): "... სანამ ძველმართლმადიდებელთ არ ვთხოვთ პატიებას და ყველანი ერთად არ გავერთიანდებით - რუსეთი კარგ დღეს ვერ იხილავს").
18. და ბოლოს: ნიკონო-ალექსეევური "რეფორმა" ს. ა. ზენკოვსკის "Русское старообрядчество" ("რუსული ძველმოწესეობის") მიხედვით.
რადგან მოცემული თემა ეძღვნება ძველმართლმადიდებლობას, განვიზრახე მკითხველებს გავაცნო ამ თემაზე არსებული ლიტერატურა (ცხადია, მნიშვნელოვანი შემოკლებებით) მათი პოპულარიზაციის და გაცნობის მიზნით. ამ მიმართებით, მოცემულ თემაში ვაპირებ გამოვაქვეყნო როგორც ძველმართლმადიდებელ ავტორთა, ასევე ოფიციალური ეკლესიის თვალსაჩინო წარმომადგენელთა ისტორიული გამოკვლევები და საღვთისმეტყველო შეხედულებები. იმედია, ამ თემით დაინტერესებული საზოგადოება ყურადღებით გაეცნობა წარმოდგენილ მასალებს, რომლებიც მას საკითხის გარკვევში უდავოდ დაეხმარება. ხოლო უფრო დეტალურად და დაწვრილებით, ამ და, ცხადია, სხვა მასალებს, მკითხველს შეუძლია გაეცნოს ძველმართლმადიდებელთა ოფიციალურ საიტზე: www.oldorthodox.ge
პირველი პუბლიკაცია, რომელიც ეძღვნება XVII საუკუნის რუსეთის მართლმადიდებლური ეკლესიის რეფორმის საკითხს, რომელსაც თავისი შედეგებითა და მნიშვნელობით მსოფლიო მნიშვნელობა გააჩნია, ეკუთვნის ზემოთ დასახელებულ მკვლევარს, მოსკოვის ოფიციალური ეკლესიის წარმომადგენელს, ბორის კუტუზოვს. ნაშრომის სახელწოდებაა:
XVII საუკუნის საეკლესიო რეფორმა - ტრაგიკული შეცდომა თუ დივერსია?
1971 წლის რუსეთის ადგილობრივმა კრებამ საზეიმოდ უარყო XVII საუკუნეში ძველ წესებზე და მათ მიმდევრებზე დაწესებული წყევლა და ანათემატიზმა. "მაცხოვნებლად" და ახალი წესების "თანაბარმნიშვნელოვნად" აღიარა ძველი რუსული წეს-ჩვეულებები. მოხსენებაში, რომელიც ადგილობრივ კრებაზე მოისმინეს, ნიკონის რეფორმა დახასიათებული იყო, როგორც "რუსული საეკლესიო საწესჩვეულებო პრაქტიკის ნაჩქარევი და სასტიკი ნგრევა" (См. "Поместный Собор Русской Православной Церкви (30 мая - 2 июня 1971 г.)", Москва 1972).
კრებამ საჭოჭმანოდ მიიჩნია საკითხი, რამდენად აუცილებელი იყო პირჯვრისსაწერი ორი თითის შეცვლა სამი თითით. ეს დადგენილება მოულოდნელი შეიძლება მოეჩვენოს მხოლოდ იმას, ვინც პრობლემას არ იცნობს. სიმართლე თუ გნებავთ, 1971 წლის კრებამ მხოლოდ შეაჯამა ძველ წეს-ჩვეულებებზე გამართული მრავალწლიანი დისკუსია და, მოკლედ თუ ვიტყვით, დაამტკიცა უწმინდესი სინოდის ჯერ კიდევ 1929 წელს მიღებული დადგენილება. აი, როგორ ჟღერს იგი საკრებო განსაზღვრებაში:
"განვიხილეთ რა საკითხი… საღვთისმეტყველო, ლიტურგიკული, კანონიკუკრი და ისტორიული თვალსაზრისით, საზეიმოდ ვაცხადებთ:
1) დამტკიცდეს საპატრიარქოს უწმინდესი სინოდის 1929 წლის 23 (10) აპრილის დადგენილება ძველი რუსული წესების მაცხოვნებლობის შესახებ, კერძოდ, რომ ისინი არის ისევე მაცხოვნებელი, როგორც ახალი წესები და არის მათი თანაბარმნიშვნელოვანი.
2) დამტკიცდეს საპატრიარქოს უწმინდესი სინოდის 1929 წლის 23 (10) აპრილის დადგენილება ძველი წესების, განსაკუთრებით კი ორი თითით პირჯვრისწერის წინააღმდეგ გამოთქმული ყველა მაძაგებელი გამონათქვამის შესახებ. ყველა ასეთი გამონათქვამი, სადაც და ვის მიერაც უნდა იყოს ის გამოთქმული, არ არსებულად შეირაცხოს.
3) დამტკიცდეს საპატრიარქოს უწმინდესი სინოდის 1929 წლის 23 (10) აპრილის დადგენილება მოსკოვის 1656 წლის კრებისა და მოსკოვის 1667 წლის დიდი კრების წყევლა-კრულევბის გაუქმების შესახებ, რომლებიც ამ კრებებმა დაადო ძველ წეს-ჩვეულებებსა და მათს მიმდევარ მართლმადიდებელ ქრისტეანებს და ეს წყევლა-კრულვანიც არარსებულად შეირაცხოს (იქვე).
შეიძლება ითქვას, რომ აღსულდა ის, რის შესახებაც 1912 წელს წერდა დიდი საკლესიო ისტორიკოსი, მოსკოვის სასულიერო აკადემიის აკადემიკოსი ნ. ფ. კაპტერევი: "1667 წლის კრების მიერ ძველი რუსული საეკლესიო წეს-ჩვეულებების დაგმობა, როგორც ამ საკითხის ზედმიწევნითი და მიუკერძოებელი გამოკვლევა აჩვენებს, იყო სრული გაუგებრობა, შეცდომა და ამიტომაც მთელი ეს საქმე უნდა დაექვემდებაროს ახალ საეკლესიო გადასინჯვას და გამოსწორდეს, რათა აღსდგეს მშვიდობა და აღმოიფხვრას მრავალსაუკუნოვანი მტრობა ძველმოწესეებსა და ახალმოწესეებს შორის, რათა რუსეთის ეკლესია კვლავ იმ ერთობას დაუბრუნდეს რაც იყო ნიკონამდე" (Каптерев. Н. Ф. "патриарх Никон и царь Алексей Михайлович", Сергиев Посад, 1912 г., т. 2, стр. 529).
ამრიგად, თუკი ძველი წესები ახალი წეს-ჩვეულებების თანაბარმნიშვნელოვანია, უპირველეს ყოვლისა, იბადება კითხვა: საერთოდ რა საჭირო იყო ნიკონის რეფორმა? ამ შეკითხვაზე პასუხი გასცა ლენინგრადის სასულიერო აკადემიის პროფესორმა, დეკანოზმა იოანე ბელევცევმა. თავის მოხსენებაში, რომელიც მან წაიკითხა 1987 წლის მაისში მოსკოვში გამართულ საეკლესიო-სამეცნიერო კონფერენციაზე, პროფესორმა ი. ბელევცევმა განაცხადა, რომ ნიკონის რეფორმა "საღვთისმეტყველო თვალსაზრისით, სრულიად უსაფუძვლო და არასაჭირო იყო" (Русский раскол XVII в. (Доклад проф. прот. ЛДА Иоанна Белевцева на 2-ой международной, церковно-научной конференции в Москве 11 мая 1987 г.).
XVII საუკუნის საეკლესიო განხეთქილება, რომელიც გადაჭარბების გარეშე შეიძლება იწოდოს ეროვნულ კატასტროფად, იყო რეფორმის შედეგი, რომელიც, როგორც ახლა გამოირკვა, არც საღვთისმეტყველო თვალსაზრისით ყოფილა საფუძვლიანი, არც კანონიკურად და, უბრალოდ, "არაფერში სჭირდებოდა" ეკლესიას. მაშინ, ასეთ შემთხვევაში, ვიღას დასჭირდა ეს რეფორმა, როგორი იყო მისი ჭეშმარიტი მიზანი და მიზეზები და ვინ იყო მისი ნამდვილი შემოქმედი?
წინამდებარე სტატიის ავტორი, რომელიც მრავალი წლის განმავლობაში იკვლევდა ძველი წესების პრობლემას, მივიდა დასკვნამდე, რომელიც სავსებით ემთხვევა მამა იოანეს ზემოთ მოტანილ განცხადებას: ნიკონის რეფორმას არ ჰქონდა არც საღვთისმეტყველო, არც კანონიკური მიზეზები და საფუძვლები - ის ეკლესიას თავს მოახვიეს ხელოვნურად. რეფორმის მთავარი შემოქმედი იყო მეფე ალექსი მიხეილის ძე, ხოლო ნიკონ პატრიარქი - მისი ნების შემსრულებელი ინსტრუმენტი. ამიტომაც უფრო სამართლიანი იქნებოდა ამ რეფორმისთვის გვეწოდებინა "ალექსეევური" და არა "ნიკონიანური" რეფორმა.
ფართოდ გავრცელებული აზრის თანახმად, რეფორმის აუცილებლობა გამოიწვია დროთა განმავლობაში საეკლესიო-საღვთისმსახურო ტექსტებში დაშვებული მრავალრიცხოვანი შეცდომების გასწორების სურვილმა. მაგრამ რეფორმამდელი (იოსებ პატრიარქის დროს დაბეჭდილი) საეკლესიო წიგნებისა და რეფორმის შემდგომდროინდელი წიგნების მიუკერძოებელი შედარება უეჭველად ადასტურებს ძველი წიგნების უპირატესობას - შეცდომები მათში უფრო ნაკლებია, ვიდრე ჩვენს თანამედროვე გამოცემებში. მეტიც, ეს შედარება უფლებას გვაძლევს, გავაკეთოთ საწინააღმდეგო დასკვნები.
რეფორმის შემდგომდროინდელი ტექსტები თავიანთი ხარისხით მნიშვნელოვნად ჩამოუვარდება ძველ ნაბეჭდ წიგნებს. ამ ე.წ. "შესწორებების" შედეგად თავი იჩინა სხვადასხვა სახის უამრავმა ცთომილებამ, იქნება ეს გრამატიკული, ლექსიკური, ისტორიული და თვით დოგმატური ხასიათის (ტექსტების შედარება იხილეთ ქვემოთ). ასე რომ, თუ რეფორმატორები მიზნად ისახავდნენ ძველნაბეჭდ წიგნებში არსებული შეცდომების გასწორებას, ეს მიზანი დარჩა შეუსრულებელი. თუმცა არსებობდა სხვა მიზანიც, კერძოდ, ბერძნული და რუსული საეკლესიო პრაქტიკის იდენტურობის მიღწევა. თანაც სანიმუშოდ შეირჩნენ ბერძნები, რაც აღნიშნულია მიტროპოლიტ ნიკოდიმოსის მოხსენებაში, რომელიც მან მოსკოვის 1971 წლის ადგილობრივ კრებაზე წაიკითხა (см. "Поместный собор Русской Православной Церкви...). ეს მიმართულება მხოლოდ და მხოლოდ პოლიტიკური მოსაზრებებით იყო ნაკარნახევი.
საეკლესიო რეფორმა თუ დივერსია
(XVII საუკუნის რუსეთის საეკლესიო რეფორმა და მისი შედეგები)
სურ. №1. პატრიარქი ნიკონი
სურ. № 2. მიასოედოვი. დეკანოზ ამბაკუმის ცოცხლად დაწვა.
Crazy Soul (church.ge): ძველმართლმადიდებელო, ინვალიდი თუ ვარ და ხელები არა მაქვს (თითები) ვერ ვცხონდები? რა შუაშია თითები საერთოდ? რა აზრი აქ ორი თითით გადავიწერ პირჯვარს თუ სამით? ან შეიძლება საერთოდ არ გადავიწერო და სხვანაირად ვაკეთო ღვთისნიერი საქმე. ასეთ წვრილმანებზე რატომ დაობთ საერთოდ არ მესმის...
ძველმართლმადიდებელი - გამარჯობა Crazy Soul. თუ ინვალიდი ხარ და ხელები არ გაქვს ცხონდები. რაც შეეხება თითებს, ამ საკითხზე ამ ფორუმში საკმაოდ ვიკამათე (იხ. "პირჯვრისწერის მიმართულება"), ახლა ნამდვილად არ ვაპირებ თავიდან ამ საგანზე დავას. ჩემს პოზიციას შეგიძლია იქ გაეცნო. იმედია არ მიწყენ. რაც შეეხება "წვრილმანებზე" დავას, მართლმადიდებლობაში პირჯვრისწერის ფორმა "წვრილმანი" არ არის... თანაც, ოფიციალური ეკლესია ძველმართლმადიდებლებთან დავობდა სამი თითით პირჯვრისწერის "წვრილმანზე" და ამის გამო ხალხს ხოცავდა... მსგავსი არაფერი უქნიათ ძველმართლმადიდებლებს. ამიტომაც, კარგი იქნება ამ შეკითხვით მათ რომ მიმართო.
damiane80 - (ციტატა) (ძველმართლმადიდებელი): "თანაც, ოფიციალური ეკლესია ძველმართლმადიდებლებთან დავობდა სამი თითით პირჯვრისწერის "წვრილმანზე" და ამის გამო ხალხს ხოცავდა..."
რომელი ოფიციალური ეკლესია ქართული, ბერძნული??? აქ დაკონკრეტებაა საჭირო, რომ ეს დაპირისპირება წმინდა რუსული ფენომენია, თორემ როგორც შენ წერ სხვანაირად იკითხება ეგ. ქართულ ეკლესიაში ამ საკიხზე "ხალხის ხოცვა" კი არა "სერიოზული დაპირისპირებაც" კი არ ყოფილა.
(ციტატა) (ძველმართლმადიდებელი): "აღმოსავლელი პატრიარქები, რომლებმაც მიიღეს საკრებო დადგენილებები 1667 წელს, აკრძალულნი იყვნენ კონსტანტინოპოლის პატრიარქის, პართენის მიერ და თურქეთის მთავრობის მიერ ჩამორთმეული ჰქონდათ თავიანთი კათედრები".
აქაც უნდა დავაზუსტოთ ერთი საკითხი, მე რამდენადაც წაკითხული მაქვს პატრიარქმ ნიკონმა ვიდრე რეფორმას დაიწყებდა ასევე წერილობითი კითხვარი გაუგზავნა კონსტანტინეპოლის პატრიარქს მათ შორის პირჯვრის წერის საკითხზე (ორით თუ სამი თითით), რომლისაგან მიიღო პასუხი, რომ შეცდომა არ არის არცერთი და დასაშვებია ორივე, თუმცა მას სწორედ მიაჩნია დამკვიდრებული წესი 3 თითით პირჯვრის გადაწერისა.
აქედან გამომდინარე, კონსტანტინეპოლის პატრიარქის პოზიცია სწორედ ისეთი იყო, რომელიც დღეს არსებობს კიდეც მართლმადიდებლურ ეკლესიაში ანუ: ორივე წესი მისაღებია და დაუშვებელია ამის გამო განხეთქილება (თუ ძალიან დაგაინტერესებს შემიძლია წყაროც მოვიძიო).
ძველმართლმადიდებელი - (ციტატა) (damiane80): "რომელი ოფიციალური ეკლესია ქართული, ბერძნული??? აქ დაკონკრეტებაა საჭირო, რომ ეს დაპირისპირება წმინდა რუსული ფენომენია, თორემ როგორც შენ წერ სხვანაირად იკითხება ეგ. ქართულ ეკლესიაში ამ საკიხზე "ხალხის ხოცვა" კი არა "სერიოზული დაპირისპირებაც" კი არ ყოფილა".
ცხადია, ამ შემთხვევაში მე ვგულისხმობ რუსეთის ეკლესიას. თემაც ჯერ ჯერობით ეხება რუსეთის ეკლესიას და აქედან გამომდინარე, შეკითხვას რუსეთის ეკლესიაში მომხდარ რეფორმასთან მიმართებაში აღვიქვი. ქართულ ეკლესიასთან დაკავშირებით კი იმედია მომეცემა შესაძლებლობა მოკლედ მიმოვიხილო კათალიკოს ანტონ I - ის მოღვაწეობა, სადაც გამოჩნდება კავშირი რუსეთის ეკლესიის რეფორმასთან.
რაც შეეხება "ხალხის დახოცვას", ბუნებრივია, საქართველოში ეს არ მომხდარა, რადგან რუსეთში ასეთი მოვლენები გამოიწვია უცაბედმა, ნაჩქარევმა პოლიტიკურმა გადაწყვეტილებამ, რომელმაც ზეგავლენა იქონია ეკლესიაზე. ამჯერად ვრცლად ამ საგანზე მსჯელობა საჭიროდ არ მიმაჩნია, რადგან თვითონ ბ. კუტუზოვის ნაშრომში ეს ძალზედ კარგად არის აღწერილი. თანაც, კარგი იქნება თუ გაითვალისწინებ, რომ ასეთი ბრალდება მე ქართული ეკლესიის წარმომადგენელთათვის არ წამიყენებია.
ერთიც უნდა აღინიშნოს: ევქარისტული ერთობის ძალით, საქართველოს ეკლესიაც, თუნდაც ირიბად, გარეულია რეფორმის დანაშაულობებში. საგულისხმოა, რომ 1667 წლის მოსკოვის კრებას, რომელმაც ძველმართლმადიდებელთა წყევლა-კრულვებით "დააგვირგვინა" თავისი მოღვაწეობა, ივერიის ეკლესიის წარმომადგენელიც ესწრებოდა (ჩემთვის, სამწუხაროდ, უცნობია ამ პიროვნების ვინაობა).
(ციტატა) (damiane80): "უნდა დავაზუსტოთ ერთი საკითხი, მე რამდენადაც წაკითხული მაქვს პატრიარქმა ნიკონმა ვიდრე რეფორმას დაიწყებდა ასევე წერილობითი კითხვარი გაუგზავნა კონსტანტინეპოლის პატრიარქს მათ შორის პირჯვრის წერის საკითხზე (ორით თუ სამი თითით), რომლისაგან მიიღო პასუხი, რომ შეცდომა არ არის არცერთი და დასაშვებია ორივე, თუმცა მას სწორედ მიაჩნია დამკვიდრებული წესი 3 თითით პირჯვრის გადაწერისა. აქედან გამომდინარე, კონსტანტინეპოლის პატრიარქის პოზიცია სწორედ ისეთი იყო, რომელიც დღეს არსებობს კიდეც მართლმადიდებლურ ეკლესიაში ანუ: ორივე წესი მისაღებია და დაუშვებელია ამის გამო განხეთქილება."
ძველმართლმადიდებელი - დიახ, ეს სწორია. ასეც იყო. თვით კონსტანტინოპოლის პატრიარქის საპასუხო წერილი ღირს განხილვად, ამჯერად კი ვიტყვი, რომ პატრ. ნიკონმა კონსტანტინოპოლის პატრიარქის წერილის მიღების შესახებ არ გააცხადა, რადგან მისი კურსი აშკარად ეწინააღმდეგებოდა კონსტანტინოპოლის პატრიარქის რჩევას. რაც შეეხება ორივე წესის დასაშვებობას, ამჯერად თავს შევიკავებ ამ თემის განხილვისგან, რადგან ეს განხილული იქნება თვით ჩემს მიერ წარმოდგენლ წყაროებში. მისი აქ განხილვა ჩამომაცილებს არსებულ თემას...
Νικόλαος (church.ge) - ეს წესი (სამი თითი) მეჩვიდმეტე საუკუნემდე გაცილებით ადრეც იყო დამკვიდრებული ბიზანტიურ ეკლესიაში, მაგრამ ევქარისტიული კავშირი არავის გაუწყვეტია და პრობლემაც არავის ჰქონია. ნიკონის შეცდომა ის კი არაა რომ ახალი წესები დაამკვიდრა რომ შემდგომში მოსალოდნელი დაპირისპირება აეცილებინა, არამედ ის რაც ჩაიდინა ზემოთ რომ წერია და რომ ძველი წესები დაგმო. მაგრამ პატრიარქი ნიკონის შეცდომები არაა მთლიანი ელესიის შეცდომა. თანაც რუსეთის ეკლესიამ ბოდიში მოიხადა ნიიკონის შეცდომების გამო და რამდენიმე ძველმოწესე ეკლესიამ კავშირი აღადგინა მოსკოვის საპატრიარქოსთან და ''რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესია რუსეთის გარეთ''-თან, და ახლაც ძველი წესით სარგებლობენ.
(ციტატა) (ძველმართლმადიდებელი): "აქედან გამომდინარე, კონსტანტინეპოლის პატრიარქის პოზიცია სწორედ ისეთი იყო, რომელიც დღეს არსებობს კიდეც მართლმადიდებლურ ეკლესიაში ანუ: ორივე წესი მისაღებია და დაუშვებელია ამის გამო განხეთქილება".
ანუ შენ ეთანხმები და არ უყურებ სამი თითით პირჯვრისწერას როგორც მწვალებლობას ხო? ძალიან კარგი ესაა ეკლესიის პოზიცია როგორც შენ თქვი, ანუ ორივე წესი დასაშვებია და ნიკონის პოზიციის გამო რატომ გაწყვიტეს კავშირი ადგილობრივ ეკლესიებთან?
ძველმართლმადიდებელი - (ციტატა) (Νικόλαος): "ეს წესი (სამი თითი) მეჩვიდმეტე საუკუნემდე გაცილებით ადრეც იყო დამკვიდრებული ბიზანტიურ ეკლესიაში".
მე უკვე ვთქვი, რომ პირჯვრისწერის და კურთხევის გაცემასთან დაკავშირებით ადრე მქონდა-თქო დავა და პოლემიკა. მგონი იქ ეს საკითხიც განვიხილეთ. ისე, კარგი იქნებოდა ამ პოზიციის დამამტკიცებელი მასალების დამოწმება. რამდენადაც მე ვიცი (ამის დამადასტურებელ მასალებს ამ თემის ფარგლებში იხილავთ), სამი თითით პირჯვრისწერის წესის დამადასტურებელი წყაროები არ არსებობს.
(ციტატა) (Νικόλαος): "პატრიარქი ნიკონის შეცდომები არაა მთლიანი ელესიის შეცდომა".
ძველმართლმადიდებელი - ეს იმ შემთხვევაში, როცა ეკლესია არ მიიღებს ერთი ადამიანის (თუნდაც პატრიარქის სიახლეებს ან ცდომილებას), მაგრამ, როდესაც მთელი ეპისკოპატი, სამღვდელოება და ერი მიჰყვება და ეთანხმება ამ ცდომილებას, მაშინ? ასეთ შემთხვევაში, პატრიარქის ცოდვას გაიზიარებს მთელი ეკლესია. თუ არა და, ნებისმიერი მწვალებლის (მაგ. არიოზის, ნესტორის, აპოლინარის და ა. შ.) ცდომილება შეიძლება დავაბრალოთ მხოლოდ ერესიარქებს და მათი მიმდევრები გამოვაცხადოთ ცხოვნებულებად. მგონი, თქვენი ეკლესია ასე არ იქმს და სამართლიანად მიიჩნევს არიოზსა და არიანელებს წარწყმედილებად... აქ კი რა ხდება? ნუთუ ნიკონის შეცდომა მარტო ნიკონს მოეკითხება და მის მიმდევრებს არა?
(ციტატა) (Νικόλαος): "რუსეთის ეკლესიამ ბოდიში მოიხადა ნიიკონის შეცდომების გამო".
ძველმართლმადიდებელი - როდესაც ასეთ დანაშაულზეა ლაპარაკი, ბოდიშის მოხდა საქმეს ვერ შველის. აქ გაფორმდა საეკლესიო განხეთქილება... ზოგიერთ სწავლა-მოძღვრებით საკითხში კი განსხვავებებიც გაჩნდა... ბოდიში, სხვათა შორის, რომის პაპმაც (თუ არ ვცდები იოანე პავლე მეორემ) მოუხადა მართლმადიდებლებს, მაგრამ, ამით რა, პაპი მართლმადიდებელი გახდა და უარი თქვა თავის ცდომილებებზე? ოფიციალურ, რუსულ და მასთან ევქარისტიულ ერთობაში მყოფ ეკლესიებს ჯერაც არ დაუგმიათ 1666/67 წლების მოსკოვის საეკლესიო კრებები. სადაც დაიწყევლა და ანათემას გადაეცა ძველი მართლმადიდებლური საეკლესიო გადმოცემა. ამჯერად აქ შევწყვეტ, რადგან უფრო სერიოზული მასალა ჯერ კიდევ დასადები მაქვს.
(ციტატა) (Νικόλαος): "რამდენიმე ძველმოწესე ეკლესიამ კავშირი აღადგინა მოსკოვის საპატრიარქოსთან და ''რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესია რუსეთის გარეთ''-თან, და ახლაც ძველი წესით სარგებლობენ".
ძველმართლმადიდებელი - დიახ, სიმართლეს ბრძანებთ. ესენი არიან ე. წ. "ედინოვერცები" ("ერთმორწმუნეები"). ასე იმიტომ ეწოდათ, რომ მათი მტკიცებით, მათ და ოფიციალურ მართლმადიდებელ ეკლესიას ერთი და იგივე სარწმუნოება გააჩნიათ. ეს არის უნიონალური ძველმართლმადიდებლობა. ამ უნიის ბრწყივნალე მხილება დაწერა ერთმა ბელოკრინიცელმა ეპისკოპოსმა (თუ არ ვცდები ინოკენტი უსოვმა). ჩვენ მართებულად არ მიგვაჩნია ეს ერთობა.
(ციტატა) (Νικόλαος): "ანუ შენ ეთანხმები და არ უყურებ სამი თითით პირჯვრისწერას როგორც მწვალებლობას ხო? ძალიან კარგი ესაა ეკლესიის პოზიცია როგორც შენ თქვი, ანუ ორივე წესი დასაშვებია და ნიკონის პოზიციის გამო რატომ გაწყვიტეს კავშირი ადგილობრივ ეკლესიებთან?"
ძველმართლმადიდებელი - მომეჩვენა, რომ ეს სიტყვები, რომელიც შენ დამიანე80-ს უპასუხე, სინამდვილეში ჩემი მისამართით დაიწერა. თუ ასეა, მაშინ უნდა გიპასუხო, რომ სამი თითით პირჯვრისწერას მე არ ვუყურებ, როგორც მისაღებ წესს პირჯვრისწერისა. არ მიმაჩნია, რომ ეკლესიაში ორივე წესი დასაშვებია და ბოლოს, ძველმართლმადიდებელ ქრისტეანებს არ გაუწყვეტიათ კავშირი ეკლესიასთან. ეკლესია ძველმართლმადიდებლებშია და არა ოფიციალურ "ეკლესიებში".
შეიძლება თქვენ ამაზე პროტესტი განაცხადოთ, მაგრამ, ჩვენი ღრმა რწმენით ასეა. ვიცი, რომ თქვენ სხვაგვარად ფიქრობთ, მაგრამ ჩვენი რწმენა ასეთია. ამისი დასაბუთებაც შეგვიძლია. ოღონდ, ამისთვის საჭირო გახდება შესაბამისი წყაროების გამოქვეყნება. ასეთი წყაროები ქვეყნდება ჩვენს საიტზე: http://www.oldorthodox.ge და ნაწილობრივ აქ. გამოქვეყნდება მომავალშიც.
მძაფრ პოლემიკას არავისთან ვაპირებ, მაგრამ ჩემს პოზიციას ისტორიული და საღვთისმეტყველო თვალსაზრისით, ყოველთვის დავაფიქსირებ. საკითხების განსასჯელად საჭიროა ობიექტური ინფორმაცია. სწორედ ამას ვაკეთებ ახლა მე.
damiane80 - (ციტატა) (ძველმართლმადიდებელი): "თვით კონსტანტინოპოლის პატრიარქის საპასუხო წერილი ღირს განხილვად, ამჯერად კი ვიტყვი, რომ პატრ. ნიკონმა კონსტანტინოპოლის პატრიარქის წერილის მიღების შესახებ არ გააცხადა, რადგან მისი კურსი აშკარად ეწინააღმდეგებოდა კონსტანტინოპოლის პატრიარქის რჩევას".
არ არის მთლად ასე: პირველ რიგში, მინდა ვთქვა თავად პატრიარქ ნიკონზე, რომ საბოლოო ჯამში 1666-67 წლების კრებები მის გარეშე (და მეტიც) მის საწინააღმდეგოდაც კი ჩატარდა, ამდენად რეფორმა შესაძლებელია ნიკონის წამოწყებული იყო, მაგრამ უეჭველია, რომ იგი მის გარეშე დაგვირგვინდა. რაც შეეხება თავად ნიკონს, მე წავიკითხე, რომ საერთოდაც იგი როგორც რუსეთის პატრიარქი თავდაპირველად ძველმოწესე იყო, მაგრამ რომელ წელში ზუსტად არ მახსოვს, რუსეთს ესტუმრენ საბერძნეთისაეკლესიის წარმომადგენლები, რომლებმაც ნახეს, რომ ნიკონი პირჯვრის წერას და კურთხევას გასცემდა 2 წყობით, რაზეც მიანიშნეს, რომ ამგვარად პირჯვარს იწერენ სომხები (მწვალებლები). საბოლოოდ ამ საკითხში გასარკვევად, დაუბარებიათ მოსკოვში მყოფი სომეხი ვაჭრები, რომლებიც წარდგნენ პატრიარქის წინაშე და დაადასტურეს, რომ სომხები 2 თითიანი წყობით იწერენ პირჯვარს. აქვე პატრიარქს უკითხავს იცოდნენ თუ არა ვაჭრებმა, როგორ გამოისახავდნენ პირჯვარს ბერძნები, მათ კი უპასუხიათ, რომ სამი თითით, თუმცა უარი უთქვამთ პირჯვრის გადასახვაზე, რადგან მათი სიტვით ამის გამო სომხური ეკლესია მათ შეაჩვენებდა. (ეს ტექსტი ამივიკითხე ერთ-ერთ რუსულ წყაროში, თუ სურვილი გექნებათ მოვიძიებ შემდეგ)
სწორედ ამის შემდეგ იყო, რომ პატრიარქმა ნიკონმა დაიწყო ყველა მართლმადიდებლურ ეკლესიებთან მიმოწერა პირჯვრის გადასახვის წესსა და სხვა წესებთან დაკავშირებით (მათ შორის კონსტანსტინეპოლის პატრიარქის) მიმართ, გარდა ამისა, ნიკონმა გააგზავნა ერთი მეტად განათლებული სამღვდელო პირი, რომელმაც ათონის მთაც კი მოიარა, თუმცა იმ დროს მოქმედი არცერთი ეკლესიიდან მას არ მიუღია პასუხი, რომ რომელიმე მართლმდადიბებლურ ეკლესიაში პირჯვარს 2 თითით იწერდნენ. ყველა ერთხმად დაუდასტურა სამი თითით პირჯვრის წერის წესი. რაც შეეხება კონსტანტინოპოლის პატრიარქს, როგორც ზემოთ ვთქვი, მისი პასუხი იყო ყველაზე უფრო სწორი და გონივრული, მან მისწერა, რომ ორივე წესი მისაღებია, თუმცა იგი უპირატესობას ანიჭებს სამი თითით პირჯვრის წერას, როგორც დამკვიდრებულ წესს ეკლესიაში.
რაც შეეხება თავად 1666-67 წლების კრებას, უნდა ითქვას, რომ 1666 წელს კრებაში მონაწილეობდა ფაქტობრივად მხოლოდ რუსეთის საეკლესიო პირები (და შეიძლება მხოლოდ რამოდენიმე სტუმარი), ხოლო უკვე 1667 წელს რუსეთში ჩამოვიდნენ საბერძნეთისა და ანტიოქიის (თუ სწორად მახსოვს), ასევე მეზობელი ქვეყნების, მათ შორის საქართველოს ეკლესიის წარმომადგენლები ანუ ფაქტობრივად კრებაზე სახეზე იყო თითქმის ყველა მართლმადიდებლური ეკლესიის წარმომადგენელი, რის შემდეგაც განახლდა კრება და მიიღოს ის გადაწყვეტილებები, რაც მიიღო. საგულისხმოა, რომ ამ პროცესებში პატრიარქი ნიკონი საერთოდ არ მონაწილეობდა, პირიქით იმავე 1667 წლის კრებამ მისი გადაყენების საკითხი განიხილა. ამიტომ, ნუ გვეგონება, რომ ვიღაც ავანტურისტმა ბერძნებმა რუსეთის პატრიარქს თავს რაღაც წესები მოახვიეს და მანაც რეფორმის ქარ-ცეცხლში გაატარა ქვეყანა.
სინამდვილეში ნიკონის მიერ ახალი წესების მიღების საკითხი იყო დეტალურად განხილული და ყველა ეკლესიისაგან გამოკვლეული და ეს ათ წელზე მეტი გრძელდებოდა. ნიკონი დარწმუნდა, რომ ყველა მართლმადიდებლურ ეკლესიებში მოქმედებდა ე.წ ახალი წესი, რომელიც არ ეწინააღმდგებოდა დოგმატს, ამიტომ მოისურცა მან ერთიან წესების დამკვიდრება რუსეთში. ნუ რა თქმა უნდა ცალკე თემაა ის, თუ საბოლოოდ როგორი სახე მიიღო ამ რეფორმამ, მაგრამ, ჩემი პირადი აზრით, მოვლენების ასეთ განვითარებაში თავისი წვლილი შეიტანა იმან, რომ საერო ხელისუფლება ერეოდა აქტიურად ამ რეფორმის მიმდინარეობაში და ამან ბევრს რამეში "რეფორმას" დაღი დაასვა.
ძველმართლმადიდებელი - (ციტატა) (damiane80): "პირველ რიგში, მინდა ვთქვა თავად პატრიარქ ნიკონზე, რომ საბოლოო ჯამში 1666-67 წლების კრებები მის გარეშე (და მეტიც) მის საწინააღმდეგოდაც კი ჩატარდა, ამდენად რეფორმა შესაძლებელია ნიკონის წამოწყებული იყო, მაგრამ უეჭველია, რომ იგი მის გარეშე დაგვირგვინდა".
დიახ, ნამდვილად ასეა.
(ციტატა) (damiane80): "რაც შეეხება თავად ნიკონს, მე წავიკითხე, რომ საერთოდაც იგი როგორც რუსეთის პატრიარქი თავდაპირველად ძველმოწესე იყო".
ძველმართლმადიდებელი - ეს არ არის ზუსტი ინფორმაცია. ნიკონამდე ასეთი ცნება საერთოდ არც არსებობდა. ის გაჩნდა მისი გაპატრიარქებისა და რეფორმის შემდეგ. როგორც მოგეხსენებათ, ძველმოწესეები რეფორმატორებმა შეარქვეს, ძველი წესების დამცველთა და რეფორმის არმიმღებთ.
(ციტატა) (damiane80): "რომელ წელში ზუსტად არ მახსოვს, რუსეთს ესტუმრენ საბერძნეთისაეკლესიის წარმომადგენლები, რომლებმაც ნახეს, რომ ნიკონი პირჯვრის წერას და კურთხევას გასცემდა 2 წყობით, რაზეც მიანიშნეს, რომ ამგვარად პირჯვარს იწერენ სომხები (მწვალებლები). საბოლოოდ ამ საკითხში გასარკვევად, დაუბარებიათ მოსკოვში მყოფი სომეხი ვაჭრები, რომლებიც წარდგნენ პატრიარქის წინაშე და დაადასტურეს, რომ სომხები 2 თითიანი წყობით იწერენ პირჯვარს. აქვე პატრიარქს უკითხავს იცოდნენ თუ არა ვაჭრებმა, როგორ გამოისახავდნენ პირჯვარს ბერძნები, მათ კი უპასუხიათ, რომ სამი თითით, თუმცა უარი უთქვამთ პირჯვრის გადასახვაზე, რადგან მათი სიტვით ამის გამო სომხური ეკლესია მათ შეაჩვენებდა. (ეს ტექსტი ამივიკითხე ერთ-ერთ რუსულ წყაროში, თუ სურვილი გექნებათ მოვიძიებ შემდეგ)".
ძველმართლმადიდებელი - ძალიან კარგი იქნება თუ ამ ინფორმაციის წყაროს წარმომიდგენთ. ჩემი მხრიდან კი გეტყვით, რომ არც ეს ინფორმაცია შეეფერება სინამდვილეს. ცნობილია, რომ იმ პერიოდში, მრავალ რუსულ წყაროში იბეჭდებოდა ყალბი ინფორმაცია იმის შესახებ, თითქოდა ორი თითით პირჯვრისწერა სომხური წესი იყო. მოიგონეს კიევის არარსებული კრებაც კი, რომელიც თითქოსდა ჩატარდა მე-12 საუკუნეში (ამის შესახებ შეგიძლიათ წაიკითხოთ "ბროკჰაუზ-ეფრონის" ენციკლოპედიაში. სტ. "დენისოვები" (Денисовы)).
ჩემს მომდევნო პოსტებში მე წარმოგიჩენთ ოფიციალური ეკლესიის მკვლევართა და ღვთისმეტყველთა ნაშრომებს, სადაც დამტკიცებულია ამ ცნობის (ორთი თითის "სომხურობის") სიყალბე. და საერთოდ, სომხებს არასოდეს გადაუწერიათ პირჯვარი დიოფიზიტური წესით - ორი თითით.
(ციტატა) (damiane80): "სწორედ ამის შემდეგ იყო, რომ პატრიარქმა ნიკონმა დაიწყო ყველა მართლმადიდებლურ ეკლესიებთან მიმოწერა პირჯვრის გადასახვის წესსა და სხვა წესებთან დაკავშირებით (მათ შორის კონსტანსტინეპოლის პატრიარქის) მიმართ, გარდა ამისა, ნიკონმა გააგზავნა ერთი მეტად განათლებული სამღვდელო პირი, რომელმაც ათონის მთაც კი მოიარა, თუმცა იმ დროს მოქმედი არცერთი ეკლესიიდან მას არ მიუღია პასუხი, რომ რომელიმე მართლმდადიბებლურ ეკლესიაში პირჯვარს 2 თითით იწერდნენ. ყველა ერთხმად დაუდასტურა სამი თითით პირჯვრის წერის წესი. რაც შეეხება კონსტანტინოპოლის პატრიარქს, როგორც ზემოთ ვთქვი, მისი პასუხი იყო ყველაზე უფრო სწორი და გონივრული, მან მისწერა, რომ ორივე წესი მისაღებია, თუმცა იგი უპირატესობას ანიჭებს სამი თითით პირჯვრის წერას, როგორც დამკვიდრებულ წესს ეკლესიაში".
ძველმართლმადიდებელი - ეს ალბათ თქვენს მიერ ხსენებული წყაროს მიხედვით, რომლის სანდოობა, მერწმუნეთ, საეჭვოა. რაც შეეხება პიროვნებას, რომელმაც ნიკონის დავალებით შემოიარა აღმოსავლეთი (მას დაევალა ჩამოეტანა უძველესი ხელნაწერი ლიტურგიკული წყაროები რეფორმის საჭიროებისთვის), იყო ცნობილი ბერი არსენ სუხანოვი. მის დროს რუსები პირჯვარს იწერდნენ ორი თითით, ბერძნები კი სამით, რის გამოც არსენს ბერძნებთან დავაც კი გაუმართავს (მოდი, ამის შესახებაც ცოტა მოგვიანებით).
(ციტატა) (damiane80): "რაც შეეხება თავად 1666-67 წლების კრებას, უნდა ითქვას, რომ 1666 წელს კრებაში მონაწილეობდა ფაქტობრივად მხოლოდ რუსეთის საეკლესიო პირები (და შეიძლება მხოლოდ რამოდენიმე სტუმარი), ხოლო უკვე 1667 წელს რუსეთში ჩამოვიდნენ საბერძნეთისა და ანტიოქიის (თუ სწორად მახსოვს), ასევე მეზობელი ქვეყნების, მათ შორის საქართველოს ეკლესიის წარმომადგენლები ანუ ფაქტობრივად კრებაზე სახეზე იყო თითქმის ყველა მართლმადიდებლური ეკლესიის წარმომადგენელი, რის შემდეგაც განახლდა კრება და მიიღოს ის გადაწყვეტილებები, რაც მიიღო".
ძველმართლმადიდებელი - 1667 წლის კრება არის განსაკუთრებული მსჯელობის საგანი. ასევე განსაკუთრებულად აღსანიშნავია და გასარკვევი თუ ვინ იყვნენ ეს აღმოსავლური, მართლმადიდებლური ეკლესიების წარმომადგენლები. როგორც ვნახავთ, ისინი იყვნენ ერეტიკოსები და საკუთარი კათედრებიდან ჩამომხობილი პატრიარქები, რომლებიც არ იყვნენ უფლებამოსილნი მიეღოთ რაიმე საეკლესიო გადაწყვეტილება. მოგვიანებით, 1667 წლის კრების დასასრულს, როდესაც თვით ნიკონი გაასამართლეს, მან (ნიკონმა) ამხილა ეს იერარქები და გაამხილა მათი პატივაყრის ფაქტები. რეფორმა რომ არ ჩავარდნოდა, მეფე ალექსი მიხეილის ძემ აამოქმედა დიპლომატიური და ფინანსური შესაძლებლობები კონსტანტინოპოლის და იერუსალიმის საპატრიარქოების წინაშე... ამ თემაზე არსებობს პროფ. ნ. კაპტერევის ფუნდამენტური ნაშრომი. სხვათა შორის არის ჩვენს ეროვნულ ბიბლიოთეკაშიც (ეხლა სახელწოდება არ მახსოვს, მაგრამ მოვიძიებ და გამცნობთ).
(ციტატა) (damiane80): "საგულისხმოა, რომ ამ პროცესებში პატრიარქი ნიკონი საერთოდ არ მონაწილეობდა, პირიქით იმავე 1667 წლის კრებამ მისი გადაყენების საკითხი განიხილა. ამიტომ, ნუ გვეგონება, რომ ვიღაც ავანტურისტმა ბერძნებმა რუსეთის პატრიარქს თავს რაღაც წესები მოახვიეს და მანაც რეფორმის ქარ-ცეცხლში გაატარა ქვეყანა".
ძველმართლმადიდებელი - საქმეც იმაშია, რომ ის ბერძენი იერარქები, რომლებმაც თავიდანვე წააქეზეს ნიკონი და მეფე ალექსი რეფორმისკენ და ბოლომდე მიიყვანეს საქმე, ნამდვილად იყვნენ ავანტიურისტები. ისინი იყვნენ იეზუიტების აგენტები. სწორედ ამის შესახებ ლაპარაკობს ბ-ნი ბ. კუტუზოვი იმ ნაშრომში, რომელსაც ვაქვეყნებ. მგონი დადგა დრო, გავაგრძელო მისი გამოქვეყნება.
(ციტატა) (damiane80): "ნუ რა თქმა უნდა ცალკე თემაა ის, თუ საბოლოოდ როგორი სახე მიიღო ამ რეფორმამ, მაგრამ, ჩემი პირადი აზრით, მოვლენების ასეთ განვითარებაში თავისი წვლილი შეიტანა იმან, რომ საერო ხელისუფლება ერეოდა აქტიურად ამ რეფორმის მიმდინარეობაში და ამან ბევრს რამეში "რეფორმას" დაღი დაასვა".
ძველმართლმადიდებელი - დიახ, ეს ნამდვილად ასეა. ფაქტობრივად, რეფორმა წამოიწყო და "დააგვირგვინა" მეფე ალექსიმ, ნიკონი მან გამოიყენა იარაღად. შემდეგ კი მოიშორა. თუმცა მან ვერ მიაღწია იმას, რასაც ისახავდა. საეკლესიო იდენტურობა ბერძნულ-რუსულ ეკლესიებს შორის ვერ დამყარდა, მეტიც განსხვავებებიც კი გაღრმავდა... ხოლო მეფემ სავალალოდ დაასრულა თავისი სიცოცხლე სარეცელზე ციებ-ცხელებით, იმის შემდეგ, რაც 18 წლიანი ალყის მერე, გამყიდველი ბერის დახმარებით, ამოშანთა და ამოწვა 400 სოლოვეცკელი ბერი. მრავალი მათგანი ცოცხლად კაუჭებზე წამოაცვეს და ისე აწამეს. ხოლო სიკვდილის მერე სპეციალურად არ დაკრძალეს, რათა აყროლებულიყვნენ. მოხდა კი სასწაული, სხეულები არ განიხრწნენ... და მეტიც, როდესაც გაზაფხული დადგა, ის ყინულები, რომლებზეც მოწამენი იწვნენ, არ გალღვა... თუმცა, ეს საუბრის სხვა თემაა... სოლოვეცკელ ბერთა ცხოვრება და წამება აღწერილია...
